Artikel 9.18 Ow: De overheid tot afname laten dwingen

Soms is het probleem niet de prijs maar de onwil. Het bevoegd gezag wil niet kopen, en de eigenaar kan ook niet wachten tot het voorkeursrecht is uitgewerkt. Artikel 9.18 Ow geeft hem dan een eigen gang naar de rechtbank: hij kan verzoeken te bepalen dat de rechtspersoon op wiens naam het voorkeursrecht staat gehouden is mee te werken aan de overdracht van het goed, tegen een door de rechtbank vast te stellen prijs.

Dit is het spiegelbeeld van artikel 9.16 Ow. Daar beoordeelt de rechter de prijs binnen een lopende onderhandeling; hier wordt de overheid tot afname verplicht terwijl zij dat juist niet wilde. Daarom stelt de wet een zware eis.

Bijzondere persoonlijke omstandigheden

De grond voor toewijzing ligt in de persoon van de vervreemder, niet in de waarde van de grond of in de kwaliteit van het plan. Het moet gaan om omstandigheden die het voor hem onredelijk maken aan de grond vast te blijven zitten. Een gewoon bedrijfsrisico of een gunstiger bod elders is dat niet. Wie dit verzoek doet, bouwt het dus op rond zijn eigen situatie en onderbouwt die met stukken.

Twee maanden, en drie startmomenten

Het tweede lid geeft een korte termijn. Het verzoek moet binnen twee maanden worden ingediend, gerekend vanaf de dag waarop het bevoegd gezag heeft beslist geen verzoek over de prijs in te dienen, of waarop de termijn van artikel 9.16, eerste lid, Ow is verstreken zonder beslissing, of waarop de intrekking van het verzoek bij de griffie is ontvangen. Die drie momenten sluiten aan op artikel 9.17 Ow: in dezelfde periode waarin de vervreemder drie jaar vrijheid krijgt, kan hij ook nog deze kaart spelen.

Wat de rechter vaststelt

Wijst de rechtbank het verzoek toe, dan volgt daaruit een verplichting tot medewerking en een prijs. De procesregels staan niet in dit artikel maar in de artikelen 16.122 en 16.123 Ow, waaronder de benoeming van deskundigen en de beschikking waarin de prijs wordt bepaald. De weg van de beschikking naar de daadwerkelijke levering loopt via artikel 9.20 Ow.

Een voorbeeld. Een eigenaar van een woning met een stuk grond moet om gezondheidsredenen verhuizen naar een andere streek en kan de dubbele lasten niet dragen. De gemeente heeft een voorkeursrecht maar wil niet kopen. Hij verzoekt de rechtbank binnen twee maanden te bepalen dat de gemeente moet afnemen, en legt zijn medische en financiële situatie over. De rechtbank beoordeelt die omstandigheden en stelt bij toewijzing de prijs vast.

In de praktijk

• Voor de vervreemder: bepaal direct welke van de drie momenten voor u geldt en zet de tweemaandsdatum vast; de termijn is kort en kent geen verlenging in dit artikel.
• Voor de vervreemder: stel het verzoek op rond uw persoonlijke omstandigheden, niet rond de waarde van de grond.

Wordt het verzoek afgewezen, dan geeft artikel 9.19 Ow de vervreemder drie jaar om aan derden te verkopen. Deze procedure staat alleen open als eerder is uitgenodigd (artikel 9.15 Ow).