Artikel 539d Sv: Aanwijzing van commandanten als opsporingsambtenaar

Op volle zee, in het luchtruim daarboven of in buitenlandse wateren is er zelden een politieambtenaar in de buurt. Dit artikel lost dat op door commandanten met opsporing te belasten voor het gebied buiten het rechtsgebied van een Nederlandse rechtbank. Met commandant bedoelt de wet de bevelhebber van een Nederlands oorlogsschip of een Nederlands militair luchtvaartuig. De minister van Veiligheid en Justitie geeft die aanwijzing, en doet dat samen met de minister van Defensie.

Wie de aanwijzing geeft

Twee bewindspersonen moeten het eens zijn. Dat is geen formaliteit. De ene minister is verantwoordelijk voor de strafrechtelijke handhaving, de andere voor de krijgsmacht en voor de vraag of een commandant deze taak naast zijn militaire opdracht kan dragen. Pas als beiden akkoord zijn, krijgt de commandant de status die hier wordt geregeld.

Wat de aanwijzing inhoudt

De minister kan alle commandanten aanwijzen, of alleen bepaalde. Zo kan de aanwijzing worden toegesneden op bijvoorbeeld een bepaalde inzet of een bepaald type schip. Daarnaast wijst de minister aan om welke strafbare feiten het gaat: de bevoegdheid geldt niet voor alles wat strafbaar is, maar voor de feiten die in de aanwijzing zijn genoemd.

De aanwijzing werkt bovendien alleen buiten het rechtsgebied van een rechtbank. Binnen Nederland verandert er niets: daar sporen de politie en de andere daartoe aangewezen ambtenaren op, en heeft een commandant deze positie niet.

Het verschil met de overige bevoegdheden in deze titel

Een commandant heeft ook zonder aanwijzing al iets in handen. Op grond van artikel 539c Sv mag hij bij een strafbaar feit inlichtingen en bewijzen verzamelen die de zaak kunnen ophelderen, en de tweede afdeling van deze titel geeft hem enkele dwangmiddelen, zoals aanhouding en het staande houden van een verdachte.

De aanwijzing gaat verder. Zij maakt de commandant voor de aangewezen feiten tot opsporingsambtenaar, met de bevoegdheden die het wetboek aan opsporingsambtenaren toekent. Wat hij daarna doet, kan hij op grond van artikel 539e Sv opdragen aan een officier die onder zijn bevelen staat.

Waarborgen die meelopen

Ruimere bevoegdheden brengen ook de bijbehorende verplichtingen mee. Artikel 539f Sv verlangt dat de commandant zijn verrichtingen en bevindingen zo snel mogelijk in een proces-verbaal vastlegt en dat stuk naar de officier van justitie stuurt. Voor de feiten waarvoor hij is aangewezen, hoeft hij geen aanwijzing van de officier van justitie af te wachten; hij is daarvoor immers zelf met de opsporing belast. Wel geldt de meldplicht van artikel 539b Sv: hij licht de officier van justitie meteen in, vraagt hoe er verder moet worden gehandeld en houdt zich aan diens aanwijzingen, want die houdt het gezag over de opsporing.

Een voorbeeld. Aan boord van een marineschip ver buiten de Nederlandse territoriale wateren wordt een bemanningslid ervan verdacht een ander zwaar te hebben mishandeld. Is de commandant voor dit soort feiten aangewezen, dan kan hij als opsporingsambtenaar optreden: hij hoort betrokkenen, stelt vast wat er is gebeurd, legt alles vast en meldt zich bij de officier van justitie.

In de praktijk

Voor wie aan boord van een oorlogsschip of militair luchtvaartuig als verdachte wordt aangemerkt, betekent dit artikel dat de persoon tegenover hem geen politieambtenaar hoeft te zijn om bevoegd te zijn. Zijn rechten blijven daarbij overeind: het zwijgrecht geldt ook daar, en hij mag om bijstand van een advocaat vragen.

Voor de commandant zelf is de aanwijzing bepalend voor wat hij mag. Reikt zijn optreden verder dan de feiten waarvoor hij is aangewezen, dan valt hij terug op de smallere bevoegdheden die deze titel hem hoe dan ook geeft.