Artikel 1 Sv: Strafvordering alleen op de wijze die de wet regelt

Opsporen, vervolgen en berechten mag alleen op de manier die de wet daarvoor heeft geregeld. Dat is wat dit openingsartikel in één zin vastlegt. Politie, officier van justitie en rechter kunnen dus geen bevoegdheid gebruiken die de wet hun niet geeft, en zij moeten zich houden aan de voorwaarden en de vormen die de wet aan zo'n bevoegdheid verbindt.

Wat de regel inhoudt

Elk optreden dat inbreuk maakt op de vrijheid of de persoonlijke levenssfeer van een burger heeft een wettelijke basis nodig: aanhouden, fouilleren, een woning binnengaan, gegevens vorderen, een telefoongesprek opnemen. Die basis bepaalt niet alleen dát het mag, maar ook wanneer: bij welke verdenking, wie erover beslist en hoe lang het mag duren. Ontbreekt de grondslag, dan is het optreden onrechtmatig, hoe nuttig het voor het onderzoek ook zou zijn geweest.

Waarom de wet hiermee begint

Het strafproces is het scherpste middel dat de overheid tegen een burger kan inzetten. Door de bevoegdheden vooraf vast te leggen weet iedereen waar hij aan toe is, en kan een rechter achteraf nagaan of het klopte wat er is gebeurd. Ook het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens stelt die eis: een inbreuk op een grondrecht moet bij wet zijn voorzien en voldoende kenbaar en voorzienbaar zijn.

Niet elke handeling vraagt een eigen bepaling

De politie mag ook dingen doen waarvoor geen bijzondere regeling bestaat: een voorbijganger aanspreken, een getuige om zijn verhaal vragen, rondkijken op een openbare plek. In de rechtspraak is uitgekristalliseerd dat de algemene taakomschrijving van de politie in de Politiewet daarvoor volstaat, zolang de inbreuk op iemands rechten beperkt blijft. Naarmate een methode ingrijpender wordt of stelselmatig een beeld van iemands leven oplevert, is een uitdrukkelijke wettelijke regeling nodig.

Wat als deze regel is geschonden

Is bij het onderzoek een voorschrift genegeerd, dan bepaalt artikel 359a Sv wat de rechter daaraan kan verbinden. Hij kan volstaan met de vaststelling dat er een fout is gemaakt, de straf verlagen, bewijs dat door de fout is verkregen buiten beschouwing laten, of in uitzonderlijke gevallen het openbaar ministerie niet-ontvankelijk verklaren. Welke reactie past, hangt af van het belang van het geschonden voorschrift, de ernst van het verzuim en het nadeel dat de verdachte daardoor heeft geleden.

Een voorbeeld. De politie wil weten met wie iemand de afgelopen weken contact heeft gehad en vraagt die gegevens rechtstreeks op bij zijn provider. Voor het vorderen van dat soort gegevens kent dit wetboek een eigen regeling, met eigen voorwaarden en een eigen beslisser. Wordt die regeling overgeslagen, dan is de stap onrechtmatig en kan de verdediging op de zitting laten toetsen welk gevolg de rechter daaraan moet verbinden.

In de praktijk

Voor wie verdachte is, betekent dit artikel dat elke stap in zijn zaak herleidbaar moet zijn tot een bevoegdheid in de wet. In de processtukken hoort te staan wie wat heeft gedaan, op welke grondslag en op wiens bevel. Een advocaat leest die stukken juist met die vraag in het hoofd: mocht dit, en is de voorgeschreven weg gevolgd? Klopt daar iets niet, dan is de zitting de plaats om dat aan de orde te stellen.