Artikel 195 Sv: Lichaamsonderzoek bevolen door de rechter-commissaris

Dit artikel gaat over een van de meest ingrijpende bevoegdheden in het strafproces: onderzoek aan of in het lichaam. De rechter-commissaris kan zulk onderzoek bevelen tegen een verdachte tegen wie ernstige bezwaren bestaan, wanneer het belang van het onderzoek dat vergt. Hij doet dat uit eigen beweging of op vordering van de officier van justitie.

Ernstige bezwaren

De maatstaf is zwaarder dan bij het begin van een verdenking. Een redelijk vermoeden van schuld is genoeg om iemand als verdachte aan te merken; ernstige bezwaren betekent dat de aanwijzingen tegen hem een stuk steviger zijn. Hoe dieper de inbreuk op het lichaam, hoe hoger de drempel; dat is de gedachte achter deze eis.

Aan het lichaam en in het lichaam

Onderzoek aan het lichaam of de kleding betekent het bekijken en betasten van de buitenkant en van wat iemand draagt; daaronder valt ook het uitwendig bekijken van lichaamsopeningen, behalve die van het onderlichaam. Onderzoek in het lichaam gaat verder. Daaronder vallen het uitwendig bekijken van openingen en holten van het onderlichaam, onderzoek met röntgenstraling of met echografie, en het met de hand inwendig onderzoeken van lichaamsopeningen en holten. Al deze vormen van onderzoek in het lichaam worden altijd door een arts verricht, en het onderzoek gaat niet door wanneer het om bijzondere geneeskundige redenen onwenselijk is.

Ook anderen dan de verdachte

Bij dringende noodzakelijkheid kan de rechter-commissaris onderzoek aan het lichaam of de kleding ook bevelen ten aanzien van iemand van wie wordt vermoed dat hij sporen van het strafbare feit aan zijn lichaam of kleding draagt, dus ook als die persoon geen verdachte is. Voor onderzoek ín het lichaam geldt die uitbreiding niet: dat blijft beperkt tot de verdachte tegen wie ernstige bezwaren bestaan.

Waarborgen bij de uitvoering

• Op een besloten plaats. Het onderzoek gebeurt niet in het zicht van anderen.
• Zoveel mogelijk door iemand van hetzelfde geslacht. De wet schrijft dat voor waar het kan.
• Eerst horen. Het bevel wordt niet gegeven voordat de betrokkene daarover is gehoord.

Die laatste waarborg is meer dan een formaliteit. Wie wordt gehoord, kan aanvoeren dat er medische redenen zijn, dat hij aan het onderzoek wil meewerken op een minder ingrijpende manier, of dat het middel niet in verhouding staat tot wat er wordt gezocht. De rechter-commissaris moet dat betrekken in zijn beslissing.

Een voorbeeld. Bij een verdachte tegen wie ernstige bezwaren bestaan, bestaat het vermoeden dat hij iets in zijn kleding heeft verborgen dat met het feit te maken heeft. De rechter-commissaris hoort hem, beveelt onderzoek aan zijn kleding, en dat gebeurt in een afgesloten ruimte.

In de praktijk

Wie met zo'n bevel te maken krijgt, kan zich laten bijstaan door een advocaat en hoort te worden gehoord voordat het bevel er is. Zijn er medische omstandigheden, dan is dat het moment om ze te noemen: bij onderzoek in het lichaam kan dat betekenen dat het niet doorgaat.

Achteraf is de vraag of aan alle voorwaarden was voldaan een punt dat op de zitting kan worden opgeworpen: bestonden er werkelijk ernstige bezwaren, was de betrokkene gehoord, en is het onderzoek uitgevoerd op de manier die de wet voorschrijft.