Artikel 126zd Sv: Observatie, pseudokoop en informatie-inwinning bij terrorismeaanwijzingen

Dit artikel bundelt vier bijzondere opsporingsbevoegdheden die mogen worden ingezet zodra er aanwijzingen zijn van een terroristisch misdrijf. De opsporingsambtenaar oefent ze uit, maar alleen op bevel van de officier van justitie en alleen wanneer het belang van het onderzoek dat meebrengt. Voor twee van de vier stelt de wet bovendien een maximumduur.

Een lagere drempel dan een verdenking

Buiten deze titel gelden vergelijkbare bevoegdheden pas bij een verdenking van een misdrijf, of bij een redelijk vermoeden dat in georganiseerd verband ernstige misdrijven worden beraamd. Hier is de ingang anders geformuleerd: er moeten aanwijzingen zijn van een terroristisch misdrijf. Dat is een lagere drempel, en zij hoeft zich niet te richten op een bepaalde persoon die al als verdachte in beeld is.

Die verruiming betekent niet dat de bevoegdheid vrij is. Er moeten concrete aanwijzingen zijn, geen algemeen gevoel van onbehagen, en de inzet moet in het belang van het onderzoek zijn. De officier van justitie moet dat in zijn bevel kunnen onderbouwen, en die onderbouwing is achteraf toetsbaar. Om de volgende vier bevoegdheden gaat het.

• Stelselmatige observatie. Een persoon over langere tijd volgen of zijn aanwezigheid en gedrag waarnemen, in een mate die meer is dan een toevallige waarneming op straat.
• Pseudokoop en pseudodienstverlening. Goederen afnemen van of diensten verlenen aan iemand, of langs elektronische weg gegevens bij hem afnemen.
• Stelselmatige informatie-inwinning. Over langere tijd informatie over iemand verzamelen zonder dat kenbaar is dat de ambtenaar in die hoedanigheid optreedt.

- Een besloten plaats betreden. Zonder toestemming van de rechthebbende een besloten plaats betreden die geen woning is, daar sporen veiligstellen of daar een technisch hulpmiddel gebruiken. De woning valt hier uitdrukkelijk buiten.

Grenzen die de wet zelf stelt

Bij het afnemen van goederen of het verlenen van diensten geldt een harde grens: de opsporingsambtenaar mag iemand niet brengen tot andere strafbare feiten dan die hij toch al van plan was. Dat verbod op uitlokking is een van de kernwaarborgen bij dit soort optreden en werkt door in de beoordeling van het bewijs.

Bij observatie kan de officier van justitie twee extra beslissingen nemen. Hij kan bepalen dat daarvoor een besloten plaats die geen woning is zonder toestemming mag worden betreden, en hij kan bepalen dat een technisch hulpmiddel wordt gebruikt. Dat laatste mag alleen als daarmee geen vertrouwelijke communicatie wordt opgenomen; daarvoor bestaat een aparte, zwaardere regeling met tussenkomst van de rechter-commissaris. Een hulpmiddel wordt niet op iemands lichaam bevestigd, behalve met zijn toestemming of in het geval dat artikel 126zpa Sv noemt.

De termijn

Voor observatie en voor stelselmatige informatie-inwinning geldt dat het bevel voor ten hoogste drie maanden wordt gegeven. Verlenging is mogelijk, telkens voor opnieuw drie maanden. Dat betekent dat de officier van justitie met vaste tussenpozen opnieuw moet beoordelen of de inzet nog nodig is; een bevel dat eenmaal is gegeven, loopt niet vanzelf door.

Een voorbeeld. Naar aanleiding van aanwijzingen dat binnen een bepaalde kring een aanslag wordt voorbereid, beveelt de officier van justitie dat een betrokkene gedurende drie maanden stelselmatig wordt geobserveerd. Blijkt na die periode dat voortzetting nodig is, dan volgt een nieuw of verlengd bevel. Wil de officier van justitie daarnaast vertrouwelijke gesprekken laten opnemen, dan biedt dit artikel daarvoor geen grondslag.

In de praktijk

Wie later als verdachte in het dossier terechtkomt, ziet vaak pas achteraf dat een van deze bevoegdheden is ingezet. De processen-verbaal en de bevelen horen dan in het dossier te zitten. Voor de verdediging zijn de vaste vragen: waren er aanwijzingen van een terroristisch misdrijf, lag er een bevel van de officier van justitie, is de wettelijke duur gerespecteerd en is bij het afnemen van goederen of diensten de grens van het uitlokverbod gerespecteerd? Die punten kunnen op de terechtzitting aan de orde worden gesteld.