Artikel 126g Sv: Stelselmatige observatie op bevel van de officier van justitie

Wie stelselmatig wordt gevolgd, of van wie de aanwezigheid en het gedrag stelselmatig worden waargenomen, merkt daar meestal niets van. Dit artikel bepaalt wanneer dat mag, wie erover beslist, wat er in het bevel moet staan en hoe lang het mag duren. Het gaat om observatie die zo indringend is dat zij het privéleven van de betrokkene wezenlijk raakt.

Wanneer observatie stelselmatig is

Voor een bevel is een verdenking van een misdrijf nodig — welk misdrijf dan ook — en de observatie moet in het belang van het onderzoek zijn. Het scharnierbegrip is "stelselmatig". Een enkele waarneming op straat valt daarbuiten en hoort bij de algemene opsporingstaak van de politie. Volgens vaste rechtspraak van de Hoge Raad is observatie stelselmatig als daarmee een min of meer volledig beeld kan worden verkregen van bepaalde aspecten van iemands persoonlijk leven. Of dat zo is, hangt af van de omstandigheden van het geval, zoals de duur, de plaats en de intensiteit of frequentie van de waarneming, en of daarbij een technisch hulpmiddel wordt gebruikt dat meer doet dan alleen de zintuigen versterken.

Een besloten plaats betreden

Het tweede lid gaat een stap verder: ter uitvoering van het bevel mag een besloten plaats worden betreden zonder dat de rechthebbende daarmee instemt. Een woning valt daar uitdrukkelijk buiten. Voor deze variant gelden strengere eisen: het moet gaan om een misdrijf waarvoor voorlopige hechtenis is toegelaten, zoals artikel 67 Sv, eerste lid, omschrijft, dat door zijn aard of door de samenhang met andere misdrijven van de verdachte een ernstige inbreuk op de rechtsorde oplevert.

Het derde lid staat toe dat bij de uitvoering een technisch hulpmiddel wordt gebruikt, maar trekt daar meteen twee grenzen omheen. Vertrouwelijke communicatie mag er niet mee worden opgenomen; daarvoor bestaat een eigen regeling met een rechterlijke toets. En op een persoon mag zo'n hulpmiddel niet worden bevestigd, tenzij die persoon daarin toestemt of het gaat om het bijzondere geval dat artikel 126nba Sv noemt.

Wie beslist en hoe lang het duurt

Het bevel tot stelselmatige observatie komt van de officier van justitie. Er komt geen rechter-commissaris aan te pas: dit is een beslissing van het openbaar ministerie zelf. Het bevel geldt voor ten hoogste drie maanden en kan telkens met ten hoogste drie maanden worden verlengd. De wet stelt geen bovengrens aan het aantal verlengingen, maar iedere verlenging vraagt om een nieuwe beoordeling van de vraag of de voorwaarden nog zijn vervuld.

Het bevel en het einde ervan

Het bevel is schriftelijk en gemotiveerd. Erin staan het misdrijf, de verdachte, de persoon op wie de observatie zich richt, de feiten en omstandigheden waaruit blijkt dat aan de voorwaarden is voldaan, de wijze van uitvoering en de geldigheidsduur. Wordt een besloten plaats betreden, dan moet ook die plaats worden vermeld en moet worden onderbouwd waarom de zwaardere eisen zijn vervuld. Is er dringende noodzaak, dan mag het bevel eerst mondeling worden gegeven, maar het moet binnen drie dagen op schrift staan. Voor wijzigen, aanvullen, verlengen en beëindigen geldt hetzelfde.

Zodra niet meer aan de voorwaarden wordt voldaan, moet de officier van justitie de uitvoering laten stoppen. Het negende lid maakt het mogelijk ook een ambtenaar in dienst van een andere staat zo'n bevel te geven; verder gelden dan dezelfde regels.

Een voorbeeld. In een onderzoek naar een reeks bedrijfsinbraken beveelt de officier van justitie observatie van een verdachte voor drie maanden. Na zes weken wijst het onderzoek uit dat deze persoon niets met de inbraken te maken heeft. De observatie moet dan worden beëindigd; de resterende weken mogen niet worden uitgezeten.

Toetsing achteraf

Omdat er geen rechter vooraf meekijkt, ligt de controle achteraf. Het bevel en de verslaglegging horen bij de processtukken, zodat de verdediging kan nagaan of er een geldige verdenking was en of de termijnen zijn gerespecteerd. Meent zij dat het niet klopt, dan kan zij dat op de zitting aan de orde stellen; artikel 359a Sv geeft de rechter de mogelijkheid daaraan gevolgen te verbinden, van het enkel vaststellen van het verzuim tot uitsluiting van bewijs. Over kennisgeving achteraf bestaat een aparte bepaling in artikel 126bb Sv.