Artikel 226m Sv: Horen als afgeschermde getuige met het oog op de staatsveiligheid

Naast de bedreigde getuige kent de wet de afgeschermde getuige. Dit artikel bepaalt wanneer iemand die status krijgt: de rechter-commissaris beveelt dat een getuige als afgeschermde getuige wordt gehoord indien redelijkerwijs moet worden aangenomen dat het belang van de staatsveiligheid dat eist. Het gaat dus om een ander belang dan de veiligheid van de getuige zelf.

Wie het kan vragen

Het bevel kan worden gegeven op vordering van de officier van justitie, op verzoek van de verdachte of van de getuige, en ook uit eigen beweging door de rechter-commissaris. Dat de verdachte het kan verzoeken, is minder vreemd dan het lijkt: soms is een verklaring alleen op deze wijze te verkrijgen, en zonder deze route zou zij helemaal niet beschikbaar komen.

De maatstaf

De maatstaf is het belang van de staatsveiligheid, en die moet redelijkerwijs kunnen worden aangenomen. Het gaat om informatie waarvan openbaarmaking de veiligheid van de staat zou raken. Dat is een andere en zeer specifieke grond; gewone opsporingsbelangen, zoals het afschermen van een politie-informant, vallen er niet onder. Het afschermen van werkwijzen, bronnen en medewerkers van een inlichtingendienst kan daarentegen juist wél onder het belang van de staatsveiligheid vallen.

Iedereen wordt gehoord

Voordat de rechter-commissaris beslist, krijgen de officier van justitie, de verdachte en de getuige de gelegenheid te worden gehoord. Zo komen de standpunten over de noodzaak van afscherming op tafel voordat er een beslissing valt die de mogelijkheden van de verdediging beperkt.

Verantwoording en rechtsmiddelen

De rechter-commissaris vermeldt in zijn proces-verbaal om welke redenen hij deze bevoegdheid heeft toegepast. Daarmee blijft zichtbaar dat en waarom er is afgeschermd, ook al blijft de inhoud van de reden noodzakelijkerwijs beperkt beschreven. Tegen de beslissing staat geen hoger beroep en geen beroep in cassatie open. Dat is een bewuste keuze: verdere procedures over deze vraag zouden het belang dat met de afscherming wordt gediend juist onder druk zetten.

Dat het rechtsmiddel ontbreekt, betekent niet dat er verder geen toetsing is. Rond het verhoor van een afgeschermde getuige kent het wetboek een eigen regeling, en uiteindelijk beoordeelt de zittingsrechter of en in hoeverre zo'n verklaring een rol kan spelen bij de beoordeling van de zaak.

Een voorbeeld. In een onderzoek naar een ernstig misdrijf is informatie beschikbaar die afkomstig is uit een dienst waarvan het werk raakt aan de veiligheid van de staat. Wil men die persoon als getuige horen, dan kan de rechter-commissaris bevelen dat dit als afgeschermde getuige gebeurt, na de officier van justitie, de verdachte en de getuige te hebben gehoord.

In de praktijk

Voor de verdediging is dit het moment om het woord te voeren over de noodzaak van afscherming, want daarna is er geen rechtsmiddel meer. Richt je daarbij op de vraag of de maatstaf is gehaald en op wat er nodig is om de verklaring later te kunnen toetsen. Voor de beoordeling van de zaak blijft gelden dat een verklaring die maar beperkt kan worden onderzocht, ook maar beperkt gewicht kan dragen.