Artikel 509b Sv: Nader onderzoek en herroeping van de verklaring over de verdachte

Voordat een gerecht verklaart dat een verdachte zijn belangen niet behoorlijk kan behartigen, wil het vaak meer weten. Artikel 509b Sv maakt dat mogelijk: het gerecht kan het openbaar ministerie opdragen nader onderzoek in te stellen en daarover verslag uit te brengen. Het artikel bepaalt daarnaast dat tegen zo'n verklaring geen rechtsmiddel openstaat, maar dat zij wel altijd kan worden herroepen.

Eerst onderzoek, dan beslissen

Een vermoeden van een stoornis, een psychogeriatrische aandoening of een verstandelijke handicap is nog geen vaststelling. Het gerecht kan daarom het openbaar ministerie de opdracht geven om uit te zoeken hoe het werkelijk zit en daarvan verslag te doen. In de praktijk betekent dat het inschakelen van deskundigen en het verzamelen van informatie over de toestand van de verdachte.

Die tussenstap voorkomt twee fouten. Zij voorkomt dat iemand ten onrechte als niet-handelingsbekwaam in de procedure wordt aangemerkt, en zij voorkomt dat een verdachte die de zaak echt niet kan volgen zonder bescherming verder moet.

Geen rechtsmiddel, wel herroeping

Tegen de beslissing waarin het gerecht de verklaring geeft, staat geen rechtsmiddel open. Hoger beroep of beroep in cassatie is dus niet mogelijk. Dat lijkt streng, maar er staat een sterkere waarborg tegenover: het gerecht kan de beslissing te allen tijde herroepen.

Herroepen betekent dat de verklaring wordt ingetrokken omdat zij niet langer klopt. Dat kan bijvoorbeeld nadat een behandeling is aangeslagen, of nadat nader onderzoek een ander beeld oplevert dan waarvan eerst werd uitgegaan. Er is geen termijn aan verbonden; het kan zolang de zaak loopt.

Hoe herroeping verloopt

Voor de beslissing tot herroeping gelden dezelfde regels als voor de oorspronkelijke verklaring. De regeling van artikel 509a Sv is van overeenkomstige toepassing, inclusief de kring van personen die erom kan verzoeken en de betekening van de beslissing aan de verdachte. Ook artikel 509d Sv, dat de gevolgen van de verklaring regelt, werkt daarbij door.

Wat er gebeurt met wat al is gedaan

Belangrijk is wat er met de tussentijd gebeurt. Alles wat tussen de verklaring en de herroeping op grond van die verklaring is verricht, blijft van kracht. Handelingen worden dus niet met terugwerkende kracht ongeldig: verhoren, zittingen en beslissingen uit die periode blijven staan.

Dat is een bewuste keuze. Zou herroeping alles ongedaan maken, dan zou een zaak telkens opnieuw moeten beginnen en zou niemand op de tussentijdse stappen kunnen bouwen. Nu werkt de herroeping alleen voor de toekomst.

In de praktijk

Een voorbeeld: bij een verdachte met een ernstige psychische stoornis is een verklaring gegeven en zijn de daaraan verbonden waarborgen ingezet. Na een half jaar behandeling is zijn toestand aanmerkelijk verbeterd en kan hij zijn zaak weer overzien. Het gerecht herroept de verklaring. De verhoren en zittingen die in de tussenliggende periode plaatsvonden, blijven gewoon deel van het dossier.

Voor de verdachte en zijn omgeving is de kern: de beslissing is niet in beton gegoten. Verandert de situatie, dan is het zinvol om dat via de advocaat bij het gerecht aan te kaarten, want herroeping is uitdrukkelijk mogelijk.