Artikel 509c Sv: Toewijzing van een raadsman na de beslissing over de geestesgesteldheid

Heeft de rechtbank of het gerechtshof beslist dat een verdachte door een psychische stoornis, een psychogeriatrische aandoening of een verstandelijke handicap zijn eigen belangen in de strafzaak niet goed kan behartigen, dan moet er een advocaat komen. Dit artikel legt die stap vast: de voorzitter van het gerecht draagt het bestuur van de raad voor rechtsbijstand op een raadsman aan te wijzen, en dat gebeurt zo snel mogelijk. De verdachte hoeft daar zelf niets voor te doen en hoeft er ook niet om te vragen.

Wanneer de verplichting ontstaat

De aanleiding is de beslissing die in artikel 509a Sv is geregeld. Het gerecht verklaart daarin dat het vermoeden bestaat dat de verdachte door zo'n aandoening niet in staat is zijn belangen behoorlijk te behartigen. Die beslissing kan in elke stand van de zaak worden genomen: bij de eerste behandeling, maar net zo goed halverwege, en zowel bij de rechtbank als bij het gerechtshof. Vanaf dat moment loopt de zaak volgens de bijzondere regels van deze titel, en daar hoort verplichte rechtsbijstand bij.

Wie de aanwijzing doet

Hier lopen twee beslissingen door elkaar die je goed uit elkaar moet houden. De rechter bepaalt dát er een raadsman komt: de voorzitter van het gerecht geeft daartoe de opdracht. Wie die raadsman wordt, bepaalt het bestuur van de raad voor rechtsbijstand, de organisatie die ook bij aanhouding en voorlopige hechtenis advocaten toewijst. Met raadsman bedoelt de wet gewoon de advocaat; het is het oudere woord voor dezelfde persoon. Kiest de verdachte of zijn omgeving zelf een advocaat, dan neemt die de verdediging over.

Waarom het meteen moet gebeuren

De reden voor de haast zit in de aard van de beslissing. Het gerecht heeft zojuist vastgesteld dat deze verdachte zijn eigen processtandpunt niet goed kan bepalen. Iedere volgende processtap — het opgeven van getuigen, het reageren op de tenlastelegging, het instellen van een rechtsmiddel — zou zonder bijstand aan hem voorbijgaan. De wet vult dat gat direct op, en het volgende artikel maakt de bijstand ook echt bruikbaar door de bevoegdheden van de verdachte mede aan zijn raadsman toe te kennen.

Een voorbeeld. Tijdens een zitting valt op dat een oudere verdachte de vragen van de rechter niet volgt en telkens een ander antwoord geeft op dezelfde vraag. Het gerecht schorst de behandeling en verklaart dat deze titel van toepassing is. Nog diezelfde week krijgt de raad voor rechtsbijstand de opdracht een advocaat aan te wijzen, zodat die de stukken kan lezen en op de volgende zitting namens de verdachte het woord kan voeren.

In de praktijk

Voor familieleden en voor een curator is dit artikel het antwoord op de vraag wie de belangen van de betrokkene bewaakt. Zij hoeven niet zelf op zoek naar een advocaat en hoeven geen aanvraag in te dienen: de aanwijzing volgt uit de beslissing van het gerecht. Wel is het verstandig contact op te nemen met de aangewezen raadsman en te vertellen wat zij over de gezondheid en de omstandigheden van de verdachte weten. Die informatie bepaalt vaak welke onderzoeken de verdediging vraagt en wat er op de zitting wordt aangevoerd.