Artikel 160 Sv: Verplichte aangifte van zeer ernstige misdrijven

Aangifte doen is in Nederland meestal een vrije keuze. Voor een kleine groep zeer ernstige misdrijven is dat anders: wie daarvan kennis draagt, moet dat onverwijld melden bij een opsporingsambtenaar. Onverwijld betekent zonder onnodig uitstel, dus niet op een moment dat beter uitkomt. Het artikel wijst die misdrijven aan door te verwijzen naar het Wetboek van Strafrecht, en voegt daar terroristische misdrijven aan toe.

Om welke misdrijven het gaat

Het gaat om de zwaarste categorieën: misdrijven tegen de veiligheid van de staat en tegen de koninklijke waardigheid, misdrijven waardoor de algemene veiligheid van personen of goederen in gevaar wordt gebracht voor zover daardoor levensgevaar is ontstaan, levensdelicten zoals doodslag en moord met de misdrijven die het Wetboek van Strafrecht daarbij plaatst, mensenroof en verkrachting in de vormen die dat wetboek noemt. Daarnaast geldt de plicht bij elk terroristisch misdrijf.

Bij deze feiten weegt het belang van opsporing zo zwaar dat de wetgever de keuze om te zwijgen niet aan het individu heeft willen laten. Voor burgers geldt bij alle andere strafbare feiten de hoofdregel van artikel 161 Sv: aangifte doen mag, maar hoeft niet. Ambtenaren en overheidsorganen hebben daarnaast in bepaalde gevallen een eigen meldplicht op grond van artikel 162 Sv.

Wie zich niet hoeft te melden

Het tweede lid maakt een belangrijke uitzondering. Wie door de aangifte het gevaar zou scheppen dat hij zelf wordt vervolgd, hoeft haar niet te doen. Hetzelfde geldt voor wie daarmee vervolging zou uitlokken van iemand tegenover wie hij zich als getuige zou mogen verschonen: de kring van naaste familie en anderen aan wie de wet een verschoningsrecht toekent. Niemand hoeft zichzelf of zijn naasten in een strafproces te belasten.

Vasthouden op een onwettige plaats

Het derde lid staat op zichzelf, maar volgt dezelfde gedachte. Wie weet dat iemand gevangen wordt gehouden op een plaats die daarvoor niet wettig is bestemd, moet dat eveneens onverwijld melden bij een opsporingsambtenaar. Het gaat om de plaats: iemand wordt vastgehouden op een plek die daarvoor niet volgens de wet is aangewezen. De wet wil dat daar zo snel mogelijk een einde aan komt.

Een voorbeeld. Iemand hoort van een kennis dat die betrokken is geweest bij een geweldsdelict waarbij een dode is gevallen. Hij begrijpt daaruit dat het om een levensdelict gaat. De wet verwacht dan dat hij zich meldt, en wel meteen. De plicht ontstaat pas bij werkelijke wetenschap dat het feit zich heeft voorgedaan; heeft hij niet meer dan een vermoeden, dan mag hij melden maar hoeft dat niet.

Wat dit in de praktijk betekent

Wie zich meldt, hoeft niet te weten onder welke wettelijke omschrijving het feit valt. Vertellen wat je hebt gezien of gehoord volstaat; de juridische kwalificatie is aan het openbaar ministerie. Hoe de aangifte wordt opgenomen, in welke taal dat kan en wat de aangever daarvan terugkrijgt, staat in artikel 163 Sv.

Artikel 160 Sv zelf verbindt geen straf aan het nalaten van de melding; het legt de plicht vast. Zonder gevolgen is niet melden daarmee niet altijd. Het Wetboek van Strafrecht maakt zwijgen in een aantal gevallen wel strafbaar, met name wanneer iemand weet van een voorgenomen ernstig misdrijf of van ontstaan levensgevaar, en het misdrijf of de gevolgen ervan door een tijdige melding nog hadden kunnen worden voorkomen. Buiten die gevallen blijft het een plicht zonder sanctie. Voor de praktijk is vooral van belang dat hier het verschil ligt tussen mogen en moeten, en dat de wet dat verschil bewust beperkt tot een korte lijst van uitzonderlijk zware misdrijven.