Artikel 128 Sv: Wanneer sprake is van ontdekking op heterdaad

Heterdaad is een van de meest praktische begrippen uit dit wetboek. Of er sprake van is, bepaalt wie mag aanhouden, welke dwangmiddelen mogen worden gebruikt en of daarvoor eerst toestemming nodig is. Dit artikel geeft de definitie: er is ontdekking op heterdaad wanneer het strafbare feit wordt ontdekt terwijl het wordt begaan, of meteen nadat het is begaan.

Het gaat om het moment van ontdekking

De sleutel zit in het woord ontdekking. Niet het feit zelf moet nog aan de gang zijn, maar de ontdekking moet samenvallen met het feit of daar direct op volgen. Wordt een inbraak gepleegd en ziet een buurman dat op dat moment gebeuren, dan is er heterdaad. Wordt dezelfde inbraak pas de volgende ochtend opgemerkt, dan niet.

Die uitleg maakt ook duidelijk waarom heterdaad niet afhangt van de vraag of de dader nog aanwezig is. Beslissend is het moment waarop het feit aan het licht komt in verhouding tot het moment waarop het is begaan.

Hoe lang de situatie duurt

Het tweede lid begrenst de situatie in de tijd: heterdaad wordt niet langer aanwezig geacht dan kort na het feit van die ontdekking. De wet noemt geen aantal uren of minuten, en dat is bewust. Wat kort is, hangt af van de omstandigheden: een achtervolging die meteen na de ontdekking begint en zonder onderbreking doorloopt, kan langer duren dan een paar minuten en toch binnen de heterdaadsituatie vallen. Loopt het spoor dood en wordt de zaak pas uren later opgepakt, dan is de situatie voorbij.

Een vaste maatstaf die voor alle gevallen de doorslag geeft, bestaat dus niet. De rechter kijkt naar het geheel van omstandigheden van het concrete geval. Sluit het optreden niet meer aan op de ontdekking, dan is de heterdaadsituatie voorbij en gelden weer de gewone regels.

Waarom het uitmaakt

• Aanhouden. Bij ontdekking op heterdaad is ieder bevoegd de verdachte aan te houden; artikel 53 Sv regelt dat. Buiten heterdaad is aanhouding voorbehouden aan opsporingsambtenaren en gelden strengere voorwaarden.
• Zwaardere feiten en lichte feiten. Voor een aantal bevoegdheden geldt buiten heterdaad de eis dat het om een misdrijf gaat waarvoor voorlopige hechtenis mogelijk is; bij heterdaad is die eis er soms niet.
• Snel handelen. Verschillende dwangmiddelen mogen bij heterdaad worden ingezet zonder dat eerst een beslissing van een hogere functionaris wordt afgewacht, juist omdat er geen tijd is.

Een voorbeeld. Een winkelier ziet dat iemand goederen wegneemt en houdt hem bij de uitgang staande. Dat is een aanhouding door een burger bij heterdaad, en die is toegestaan. Hij moet de aangehouden persoon vervolgens onverwijld overdragen aan een opsporingsambtenaar. Herkent de winkelier de dader daarentegen pas een week later op beelden, dan is er geen heterdaad meer en moet hij aangifte doen in plaats van zelf op te treden.

In de praktijk

Bent u bij heterdaad aangehouden, dan verandert dat niets aan uw rechten daarna. U hoeft geen antwoord te geven op vragen over het feit, en u hebt recht op bijstand van een advocaat, ook bij het verhoor. Wat u ter plaatse zegt, kan in het proces-verbaal terechtkomen.

Voor de verdediging is de vraag of er werkelijk heterdaad was vaak een reëel geschilpunt, omdat er bevoegdheden aan vastzitten die er anders niet zouden zijn geweest. Loop na wanneer het feit is begaan, wanneer het is ontdekt en wat er daarna is gebeurd. Blijkt het verband tussen ontdekking en optreden te zijn verbroken, dan kan de grondslag voor het optreden ontbreken, en dat is een punt voor de terechtzitting.