Artikel 509a Sv: Verklaring dat een verdachte zijn belangen niet kan behartigen

Sommige verdachten kunnen door hun toestand niet overzien wat er in hun strafzaak gebeurt. Artikel 509a Sv draagt de rechtbank of het gerechtshof op om dat vast te stellen: bestaat het vermoeden dat een verdachte van achttien jaar of ouder een psychische stoornis, een psychogeriatrische aandoening of een verstandelijke handicap heeft, en dat hij daardoor zijn belangen niet behoorlijk kan behartigen, dan spreekt het gerecht dat bij beslissing uit.

Waar de verklaring over gaat

Deze beslissing zegt niets over schuld en niets over toerekenbaarheid. Zij gaat uitsluitend over de vraag of de verdachte in staat is zijn eigen positie in de procedure te bewaken: begrijpt hij wat hem wordt verweten, kan hij keuzes maken over zwijgen of verklaren, kan hij beoordelen of hij in beroep wil.

De drie genoemde toestanden zijn breed. Het kan gaan om een ernstige psychische stoornis, om een aandoening die met het ouder worden samenhangt zoals dementie, of om een verstandelijke beperking. Steeds is de tweede vraag beslissend: leidt die toestand er in dit geval toe dat hij zijn belangen niet behoorlijk kan behartigen. De verklaring kan in elke stand van de zaak worden gegeven. Blijkt pas op de zitting dat de verdachte de behandeling niet kan volgen, dan kan het gerecht op dat moment nog beslissen. De regeling is dus niet gebonden aan een fase van de procedure.

Wie het in gang zet

Het gerecht kan dit uit eigen beweging doen. Daarnaast kan het volgen op:

• een voordracht van de rechter-commissaris, die de verdachte tijdens het onderzoek heeft gezien;
• een vordering van het openbaar ministerie;
• een verzoek van de verdachte zelf of van zijn raadsman;
• een verzoek uit zijn naaste omgeving: zijn echtgenoot of geregistreerd partner, zijn curator, of een bloed- of aanverwant tot en met de derde graad.

Dat familieleden dit kunnen verzoeken, is wezenlijk. Zij merken vaak als eersten dat iemand de procedure niet meer kan volgen, terwijl de verdachte dat zelf niet aankaart of niet onderkent.

Hoe de verdachte het hoort

Is de beslissing niet in zijn aanwezigheid gegeven, dan wordt de inhoud ervan hem onverwijld namens het openbaar ministerie betekend. Betekening betekent dat het stuk officieel aan hem wordt uitgereikt, zodat vaststaat dat hij ervan op de hoogte is gebracht.

In de praktijk

Een voorbeeld: een verdachte van in de tachtig wordt vervolgd voor een vermogensdelict. Zijn dochter meldt dat bij hem dementie is vastgesteld en dat hij het dossier niet kan volgen. Zij verzoekt het gerecht om een verklaring als in dit artikel bedoeld. Het gerecht geeft die, en daarmee komt de bijzondere regeling in werking die zorgt dat zijn belangen door anderen worden behartigd.

Voor familieleden is de praktische boodschap: wacht niet af tot de zitting. Merkt u dat iemand zijn strafzaak niet meer overziet, meld dat dan bij zijn advocaat of leg het rechtstreeks aan het gerecht voor, want de wet geeft u die mogelijkheid uitdrukkelijk.