Artikel 28a Sv: Afstand doen van het recht op rechtsbijstand

De verdachte hoeft geen advocaat te nemen. Hij kan afstand doen van het recht op rechtsbijstand dat artikel 28 Sv hem geeft. Maar die keuze is met waarborgen omgeven: zij moet vrijwillig en ondubbelzinnig zijn, hij moet eerst horen wat de gevolgen zijn, en hij mag er altijd op terugkomen. Wat er is besproken, wordt in een proces-verbaal vastgelegd.

Vrijwillig en ondubbelzinnig

Vrijwillig betekent dat de keuze van de verdachte zelf komt en niet het gevolg is van druk, van een toezegging of van de suggestie dat het sneller gaat zonder advocaat. Ondubbelzinnig betekent dat er geen twijfel over mag bestaan: schouderophalen, zwijgen of een vage opmerking dat het wel goed zal zijn, is geen afstand. Wie er niet duidelijk voor kiest, heeft er niet van afgezien.

Uitleg vooraf

Merkt de rechter of de opsporingsambtenaar dat de verdachte afstand wil doen, dan moet hij hem eerst uitleggen wat dat betekent: dat hij het verhoor dan zonder advocaat ingaat, dat er niemand met hem meekijkt naar wat er wordt gevraagd en vastgelegd, en dat wat hij verklaart later in de zaak een rol speelt. Ook moet hij hem zeggen dat hij op zijn beslissing kan terugkomen. Die twee mededelingen zijn geen formaliteit: ze maken van een impuls een geïnformeerde keuze.

Terugkomen kan altijd

Afstand doen is geen eenmalige, onherroepelijke stap. Bedenkt de verdachte zich halverwege een verhoor, dan kan hij alsnog om een advocaat vragen. Het verhoor hoort dan te worden onderbroken zodat dat contact tot stand kan komen. Voor wie eerst denkt het wel alleen af te kunnen en gaandeweg merkt dat de vragen ingewikkelder worden dan gedacht, is dit een belangrijk vangnet.

Niet altijd mogelijk

De wet maakt een voorbehoud: afstand kan niet als dit wetboek anders bepaalt. Voor sommige verdachten en sommige situaties is bijstand zo wezenlijk dat de wet die keuze niet aan de verdachte laat. Ook geldt dat afstand alleen ziet op het recht op bijstand; de andere rechten blijven onverkort gelden, waaronder het recht om te zwijgen.

Een voorbeeld. Een verdachte zegt bij binnenkomst dat hij geen advocaat hoeft omdat hij toch niets te verbergen heeft. De hulpofficier legt hem uit wat afstand betekent en dat hij zich kan bedenken. Tijdens het verhoor blijkt de zaak groter dan hij dacht; hij vraagt alsnog om bijstand. Dat kan, en het verhoor wordt daarvoor onderbroken.

In de praktijk

Doe deze keuze niet uit ongeduld of om sneller weg te zijn: een gesprek met een advocaat kost meestal weinig tijd en is bij aanhouding vaak kosteloos. Wilt u toch afzien van bijstand, controleer dan of in het proces-verbaal staat dat u bent voorgelicht en dat u ervan op de hoogte bent dat u kunt terugkomen. Bent u onzeker, twijfelt u over de taal, of gaat het om een zwaar feit, doe dan geen afstand. Voor jonge en kwetsbare verdachten geldt dat des te sterker.