Artikel 340 Sv: De eigen waarneming van de rechter als bewijs

Een van de bewijsmiddelen is wat de rechter met eigen ogen en oren vaststelt. Dit artikel bakent dat scherp af: alleen waarnemingen die hij persoonlijk heeft gedaan tijdens het onderzoek op de zitting tellen mee. Alles wat hij daarbuiten opsteekt, is geen bewijs.

Persoonlijk en op de zitting

Twee eisen staan naast elkaar. De waarneming moet persoonlijk zijn: de rechters die het vonnis wijzen, moeten het zelf hebben gezien of gehoord. Wat een medewerker meldt, telt niet als eigen waarneming, en evenmin wat een rechter buiten die samenstelling heeft waargenomen. In hoger beroep ligt dat anders: het hof mag zijn oordeel mede laten steunen op de waarneming die op de zitting in eerste aanleg is gedaan.

En de waarneming moet zijn gedaan bij het onderzoek op de terechtzitting. Dat begrip is ruimer dan de zittingszaal alleen: ook een schouw waarbij de rechtbank de plaats van het feit bekijkt, hoort bij het onderzoek op de zitting. Bekijkt de rechter thuis of op kantoor materiaal dat op de zitting niet is getoond, dan levert dat geen bewijs op.

Waarover het kan gaan

In de praktijk gaat het vaak om beeld en geluid dat in de zaal wordt afgespeeld. De rechtbank kijkt naar camerabeelden en constateert wat daarop te zien is; zij beluistert een opgenomen gesprek en stelt vast wat er wordt gezegd. Ook fysieke waarnemingen komen voor: de rechter ziet zelf een litteken, bekijkt een in beslag genomen voorwerp, of stelt vast hoe een wapen eruitziet.

Wat de rechter waarneemt, moet wel iets zijn dat hij zonder bijzondere kennis kan vaststellen. Of een stof verdovende middelen bevat, kan hij niet zien; daarvoor is onderzoek en een deskundigenverslag nodig. Of iemand op beelden een rode jas draagt, kan hij wel zelf constateren.

Waarom dit een waarborg is

De regel beschermt de verdachte. Wat de rechter als eigen waarneming gebruikt, is op de zitting gebeurd, in het bijzijn van de verdachte, zijn raadsman en de officier van justitie. Iedereen kan er dus meteen op reageren: dat de beelden onduidelijk zijn, dat een detail net anders ligt, dat de persoon op de opname iemand anders is.

Daarom moet in het vonnis staan wát de rechtbank heeft waargenomen, en niet alleen dát zij iets heeft waargenomen. Steunt de bewezenverklaring mede op haar eigen waarneming, dan hoort in de bewijsconstructie concreet te worden omschreven wat zij op de zitting heeft gezien of gehoord.

Een voorbeeld. Bij een verdenking van winkeldiefstal worden de bewakingsbeelden op de zitting afgespeeld. De rechtbank ziet iemand met een specifieke tatoeage in zijn nek een fles in zijn jas stoppen, en ziet dezelfde tatoeage bij de verdachte in de zaal. Die waarneming kan zij als bewijsmiddel gebruiken.

In de praktijk

Vraag als verdachte of raadsman om materiaal daadwerkelijk op de zitting te tonen als het van belang is. Wat niet is vertoond, kan de rechter niet als eigen waarneming gebruiken, en dat kan in uw voordeel of in uw nadeel werken.

Ziet u iets anders op de beelden dan de rechtbank, zeg dat dan meteen en vraag om aantekening in het proces-verbaal. Alleen dan kan een hogere rechter later nagaan dat het punt is gemaakt.