Artikel 179 Sv: Gevolgen van onbevoegdheid van de rechter-commissaris

Blijkt tijdens of na het onderzoek dat de rechter-commissaris eigenlijk niet bevoegd was, dan blijft wat hij heeft gedaan toch van kracht. Deze korte bepaling voorkomt dat een gebrek in zijn bevoegdheid alle verhoren en onderzoekshandelingen achteraf waardeloos maakt.

Waarom bevoegdheid een kwestie kan zijn

Dat de rechter-commissaris buiten zijn eigen arrondissement optreedt, maakt hem niet onbevoegd: artikel 178a Sv staat uitdrukkelijk toe dat hij een onderzoekshandeling in het rechtsgebied van een andere rechtbank verricht of aan zijn collega daar overdraagt. De wet noemt niet wanneer een rechter-commissaris wel onbevoegd is. Het zal niet vaak voorkomen, maar als achteraf blijkt dat het ontbrak aan een geldige grondslag voor zijn optreden, geeft dit artikel het antwoord op de vraag wat er met het verrichte werk gebeurt.

Wat de wet regelt

De wet kiest hier voor de praktijk. Zou onbevoegdheid alles ongeldig maken, dan zouden getuigen opnieuw moeten worden gehoord en zou onderzoek moeten worden overgedaan, met alle vertraging en belasting van dien. Bovendien is het resultaat van het werk er niet minder betrouwbaar door: de wettelijke waarborgen bij het verhoor golden onverkort, en het verslag is op dezelfde manier vastgelegd.

Verder werkt de bepaling ook voor de andere kant. Een verdachte die met de rechter-commissaris te maken heeft gehad, hoeft niet te vrezen dat het onderzoek dat op zijn verzoek is verricht en dat in zijn voordeel uitpakte, later alsnog uit het dossier verdwijnt.

Wat deze bepaling niet doet

Zij heelt alleen het gebrek in de bevoegdheid. Andere gebreken blijven gewoon beoordeeld worden: is een verklaring niet in vrijheid afgelegd, dan blijft dat een probleem, en een proces-verbaal dat niet aan de vormvoorschriften voldoet, wordt daar niet beter van. Ook aan bewijskracht kan het onderzoek inboeten: het verslag van een rechter-commissaris die niet bevoegd was, geldt niet als het proces-verbaal van een bevoegde functionaris en kan hooguit als ander geschrift aan het bewijs meewerken. De bepaling zegt dus niet dat alles wat er is gebeurd geldig is, maar dat het gevoerde onderzoek niet vervalt enkel omdat het aan bevoegdheid ontbrak.

Een voorbeeld. De rechter-commissaris hoort op verzoek van de verdediging twee getuigen. Later komt aan het licht dat er een gebrek kleefde aan zijn bevoegdheid om dat te doen. De verklaringen vervallen daardoor niet en blijven in het dossier; het werk hoeft niet over.

In de praktijk

Voor de verdediging betekent dit dat het weinig zin heeft om een verweer alleen op de onbevoegdheid te bouwen. Wil zij een getuige opnieuw laten horen, dan zal zij moeten uitleggen wat er inhoudelijk aan het eerste verhoor schortte, of welke nieuwe vragen zijn opgekomen. Dat verzoek kan bij de rechter-commissaris worden gedaan of, later, bij de rechter die de zaak op de zitting behandelt.

Voor getuigen is de betekenis eenvoudiger: wie eenmaal is gehoord, hoeft niet te vrezen dat hij om een organisatorische reden opnieuw moet komen. Dat is ook de gedachte achter de bepaling, want opnieuw verklaren is belastend en levert zelden een beter verhaal op dan de eerste keer.