Artikel 138 Sv: Beschikking, uitspraak en einduitspraak

Een rechter neemt in een strafzaak allerlei beslissingen: over voorlopige hechtenis, over een verzoek van de verdediging, en uiteindelijk over de zaak zelf. Dit artikel zet de namen daarvoor op een rij. Het onderscheidt beschikkingen van uitspraken, vat beide samen onder rechterlijke beslissingen, en zondert binnen de uitspraken een bijzondere groep af: de einduitspraken.

Beschikking of uitspraak

Het onderscheid hangt aan de plaats waar de beslissing wordt genomen. Wordt zij niet op de terechtzitting gegeven, dan heet zij een beschikking. Wordt zij op de terechtzitting gegeven, dan heet zij een uitspraak. Rechterlijke beslissingen is de verzamelnaam voor de uitspraken en voor de beschikkingen die van een rechter afkomstig zijn; niet elke beschikking komt namelijk van een rechter.

Beschikkingen kent u vooral van de raadkamer, die niet op de terechtzitting beslist maar in een eigen procedure, bijvoorbeeld over gevangenhouding of over een klaagschrift tegen beslag. Dat de behandeling in raadkamer soms openbaar is, maakt daarvoor niet uit: beslissend is niet de openbaarheid, maar de vraag of de beslissing op de terechtzitting valt. Uitspraken zijn de beslissingen die op de zitting worden gedaan, waaronder het vonnis.

De einduitspraken

Einduitspraken zijn een aparte groep binnen de uitspraken. Daaronder vallen ten eerste vier beslissingen die de behandeling afbreken zonder dat de rechter aan de vraag naar schuld toekomt:

• Schorsing van de vervolging — de zaak wordt stilgelegd, bijvoorbeeld omdat er eerst iets anders moet worden uitgezocht.
• Onbevoegdheid — deze rechter mag niet over deze zaak oordelen.
• Niet-ontvankelijkheid — het openbaar ministerie mag deze zaak niet aan de rechter voorleggen.
• Nietigheid van de dagvaarding — de oproep voor de zitting deugt niet, bijvoorbeeld omdat de beschuldiging onbegrijpelijk is.

Daarnaast is einduitspraak de beslissing die na afloop van het hele onderzoek op de zitting over de zaak zelf wordt gedaan. Dat zijn de beslissingen waar het de verdachte om gaat: vrijspraak, ontslag van alle rechtsvervolging of een veroordeling. Beslissingen die na de sluiting van het onderzoek worden genomen maar niet over de zaak gaan, vallen er niet onder.

Waarom de naam uitmaakt

De aanduiding is niet louter etiket. Het wetboek knoopt op tal van plaatsen rechtsgevolgen aan het soort beslissing: hoe zij bekend wordt gemaakt, wanneer een termijn gaat lopen en welk rechtsmiddel openstaat. Tegen een beschikking staat soms beroep open bij een hoger gerecht, tegen een vonnis doorgaans hoger beroep en daarna cassatie. Ook het verschil tussen een gewone uitspraak en een einduitspraak telt: tegen een uitspraak die geen einduitspraak is, zoals een beslissing tijdens de zitting op een verzoek van de verdediging, kan in beginsel alleen hoger beroep worden ingesteld tegelijk met het hoger beroep tegen de einduitspraak (artikel 406 Sv). Wie wil weten wat hij kan doen, moet dus eerst weten wat voor beslissing hij in handen heeft.

Een voorbeeld. Een verdachte krijgt twee papieren in dezelfde zaak. Het eerste is een beslissing van de raadkamer over zijn gevangenhouding, genomen buiten de zitting: een beschikking. Het tweede is het vonnis dat na de behandeling op de zitting is gewezen: een uitspraak, en tegelijk een einduitspraak. Voor elk geldt een eigen route en een eigen termijn.

In de praktijk

Kijk bij elk stuk dat u van de rechtbank krijgt naar de kop en naar de vraag of de beslissing op een zitting is genomen. Staat er beschikking boven, dan komt zij van de raadkamer of van een rechter buiten de zitting. Staat er vonnis boven, dan is het een uitspraak. Twijfelt u welk rechtsmiddel openstaat en hoeveel tijd u hebt, vraag het dan meteen aan uw advocaat of aan de griffie; die termijnen zijn kort en verlopen ongemerkt.