Artikel 471 Sv: Herziening bij twee veroordelingen die elkaar uitsluiten

Dit artikel gaat over de eerste herzieningsgrond van artikel 457 Sv: twee rechterlijke uitspraken die onherroepelijk zijn geworden en waarin bewezenverklaringen staan die logisch niet naast elkaar kunnen bestaan. Denk aan twee personen die ieder afzonderlijk zijn veroordeeld als de enige dader van hetzelfde feit. Acht de Hoge Raad die aanvraag gegrond, dan vernietigt hij beide uitspraken en gaat de zaak opnieuw op tafel.

Wat de Hoge Raad doet

De Hoge Raad beslist hier niet zelf over schuld of onschuld. Hij haalt de tegenstrijdige uitspraken weg en verwijst de zaken naar een gerechtshof dat er nog niet eerder over heeft geoordeeld. Dat hof onderzoekt de zaken gelijktijdig en doet daarin bij een en dezelfde uitspraak recht, zodat de tegenstrijdigheid wordt opgelost in plaats van herhaald.

Hebben alle gerechtshoven de zaak al eens onder ogen gehad, dan wijst de Hoge Raad er toch een aan. De procedure kan dus nooit stranden op het ontbreken van een onbelast hof.

Is een van de onherroepelijke uitspraken door de Hoge Raad zelf in eerste aanleg gewezen, dan gaat de zaak niet naar een hof maar naar de Hoge Raad in de bijzondere samenstelling van artikel 477 Sv.

Grens aan de nieuwe straf

Het hof dat de zaken opnieuw beoordeelt, mag geen zwaardere straf opleggen dan bij de vernietigde uitspraken was opgelegd. Wie een herziening aanvraagt, loopt op dit punt dus geen risico dat de zaak slechter uitpakt dan zij al was.

Detentie tijdens de nieuwe behandeling

Zat de gewezen verdachte vast op grond van een uitspraak die door de vernietiging is weggevallen, dan is hij van rechtswege vrij en wordt hij onverwijld in vrijheid gesteld. Van rechtswege betekent dat er geen aparte beslissing voor nodig is: de titel voor zijn detentie is er simpelweg niet meer.

Daarop bestaat een uitzondering. Bij de verwijzing kan de Hoge Raad op grond van artikel 473 Sv een bevel tot gevangenhouding geven, bijvoorbeeld omdat het onderzoek nog loopt en er gronden voor vrijheidsbeneming blijven bestaan. Het gerechtshof kan dat bevel later schorsen of opheffen.

Een voorbeeld

Bij een overval is één dader gezien. In twee losse strafzaken worden twee verschillende mannen veroordeeld, ieder als degene die de overval alleen pleegde. Beide uitspraken worden onherroepelijk. Die bewezenverklaringen kunnen niet allebei juist zijn. Wordt op die grond herziening gevraagd en gaat de Hoge Raad daarin mee, dan verdwijnen beide veroordelingen en behandelt één hof de zaken samen opnieuw.

In de praktijk

Deze grond komt zelden voor, maar hij is scherp omlijnd: het gaat niet om uitspraken die de rechter verschillend heeft gewaardeerd, maar om bewezenverklaringen die elkaar uitsluiten. Voor de betrokkenen betekent een gegronde aanvraag dat de zaak volledig opnieuw wordt onderzocht, met de eerder opgelegde straffen als bovengrens en met onmiddellijke invrijheidstelling als de detentie alleen nog op de vernietigde uitspraak berustte.