Artikel 290 Sv: Identiteit, vragen vooraf en beëdiging van de getuige

Voordat een getuige verklaart, wordt eerst een aantal vaste stappen doorlopen: wie bent u, wat doet u, hebt u een band met de verdachte, en dan de eed. Dit artikel schrijft die stappen voor en biedt bescherming aan de getuige die door zijn verklaring last kan krijgen.

Vaststellen wie de getuige is

Nog voordat het verhoor begint, gaat de voorzitter na wie hij voor zich heeft. Dat gebeurt op de manier die artikel 27a Sv daarvoor aanwijst. Bestaat er twijfel over die identiteit, dan mag hij de zwaardere vorm van vaststelling gebruiken die datzelfde artikel kent.

Daarna vraagt hij naar het beroep van de getuige en of hij bloed- of aanverwant van de verdachte is, en zo ja in welke graad. Die vragen zijn niet uit nieuwsgierigheid: familieband en beroep kunnen bepalen of iemand zich mag verschonen, dat wil zeggen mag weigeren te antwoorden.

Bescherming van de getuige

Bestaat er een gegrond vermoeden dat de getuige door zijn verklaring overlast krijgt of in de uitoefening van zijn beroep wordt belemmerd, dan kan de rechtbank bepalen dat naar zo'n gegeven niet wordt gevraagd. Zij neemt daarbij de maatregelen die redelijkerwijs nodig zijn om te voorkomen dat het gegeven toch bekend wordt.

Dit is een lichte vorm van bescherming, bedoeld voor alledaagse situaties: de winkelier die niet wil dat zijn adres in de zaal klinkt, de hulpverlener die met de verdachte in dezelfde wijk werkt. Voor zwaardere gevallen kent de wet aparte regelingen met eigen waarborgen.

De eed

De voorzitter beëdigt de getuige daarna dat hij de hele waarheid zal zeggen en niets dan de waarheid. Wie geen eed wil afleggen, kan in plaats daarvan de belofte afleggen; die heeft dezelfde betekenis. In de gevallen die de wet noemt, wordt die eed vervangen door een aanmaning om de waarheid te vertellen; dat speelt bijvoorbeeld bij een getuige die vanwege zijn leeftijd niet wordt beëdigd.

De eed is geen formaliteit. Wie onder ede bewust in strijd met de waarheid verklaart, pleegt een zelfstandig misdrijf dat het Wetboek van Strafrecht strafbaar stelt. Verder gelden hier de artikelen 217 tot en met 220 Sv. De eerste daarvan geven familieleden van de verdachte en geheimhouders zoals artsen en advocaten het recht zich van het antwoorden te verschonen. Artikel 219 Sv voegt daaraan toe dat een getuige een vraag mag laten liggen als hij door het antwoord zichzelf of een naaste familielid aan het gevaar van een strafrechtelijke veroordeling zou blootstellen. Artikel 220 Sv gaat over iets anders: de getuige verklaart zonder zich van een schriftelijk stuk te bedienen, tenzij de rechter hem om bijzondere redenen toestaat aantekeningen te gebruiken.

Een voorbeeld. Een zus van de verdachte wordt als getuige gehoord. De voorzitter vraagt naar de verwantschap, zij zegt dat zij zijn zus is, en de voorzitter wijst haar erop dat zij niet hoeft te verklaren. Zij kiest ervoor te zwijgen; daaraan mag geen nadelig gevolg voor haar worden verbonden.

In de praktijk

Bent u familie van de verdachte, meld dat dan meteen; hetzelfde geldt als u een beroepsgeheim hebt. De voorzitter wijst een getuige daar in de praktijk meestal op, maar de wet verplicht hem daar niet toe. Reken er dus niet op en zeg zelf hoe u tot de verdachte staat, zodat de rechtbank kan beoordelen of u zich mag verschonen.

Vreest u overlast door uw verklaring, zeg dat dan vóór het verhoor tegen de voorzitter of laat het van tevoren aan de rechtbank weten. Achteraf is een gegeven dat eenmaal in de zaal is genoemd niet meer terug te nemen.