Artikel 226q Sv: Betrouwbaarheidsonderzoek bij de afgeschermde getuige

Bij een afgeschermde getuige kan de verdediging niet nagaan wie er spreekt en waarom die persoon zou weten wat hij zegt. Dit artikel schuift dat werk door naar de rechter-commissaris: hij onderzoekt tijdens het verhoor of de verklaring betrouwbaar is, en hij legt daarover in het proces-verbaal rekenschap af.

Waarom deze toets nodig is

Normaal beoordeelt de rechter een getuigenverklaring mede aan de hand van wat er over de getuige bekend is: zijn positie, zijn verhouding tot de verdachte, zijn belang bij de uitkomst. Bij afscherming valt dat allemaal weg. Zonder een aparte toets zou een verklaring in het dossier komen die niemand kan wegen. Deze bepaling voorkomt dat, door de controle te leggen bij de enige die alle informatie heeft.

Tijdens het verhoor, niet achteraf

De wet plaatst het onderzoek nadrukkelijk in het verhoor zelf. Dat is logisch: de rechter-commissaris kent de identiteit van de getuige en kan doorvragen op punten die met die identiteit samenhangen, ook op punten die later niet in het proces-verbaal kunnen worden opgenomen. Achteraf, op basis van alleen een verslag, zou die controle niet meer mogelijk zijn.

Verantwoording in het proces-verbaal

Rekenschap afleggen betekent dat de rechter-commissaris opschrijft wat hij heeft onderzocht en waartoe dat heeft geleid. Daar zit onvermijdelijk een grens aan: hij kan niet alles opschrijven zonder het beschermde belang te raken. Maar de zittingsrechter en de verdediging moeten wel kunnen zien dát er is getoetst, op welke punten, en met welke uitkomst. Die verantwoording is voor hen het aanknopingspunt om te bepalen wat de verklaring waard is.

Een voorbeeld. Een afgeschermde getuige verklaart over een ontmoeting. De rechter-commissaris gaat na of de getuige daar uit eigen waarneming over kan spreken, of zijn verhaal consistent is en of het aansluit bij andere bekende gegevens. In het proces-verbaal legt hij vast dat en hoe hij dit heeft onderzocht en welke indruk dat heeft opgeleverd.

In de praktijk

In de rechtspraak is uitgekristalliseerd dat een verklaring minder gewicht kan dragen naarmate de verdediging haar minder heeft kunnen toetsen. Deze verantwoording is dus geen formaliteit maar een dossierstuk waarop de verdediging haar standpunt kan bouwen: schiet de toets tekort, blijft onduidelijk waarop het oordeel over de betrouwbaarheid berust, of is niet nagegaan waar de wetenschap van de getuige vandaan komt, dan is dat een concreet verweer voor de zitting.

Voor de zittingsrechter is het artikel de brug tussen een verhoor dat hij niet heeft gezien en een oordeel dat hij wel moet vellen. Hij mag zich niet blindstaren op het feit dát een rechter-commissaris de getuige heeft gehoord; hij beoordeelt zelf of de vastgelegde verantwoording voldoende houvast biedt om de verklaring te gebruiken.