Artikel 153 Sv: Vorm en ondertekening van het proces-verbaal

Een proces-verbaal heeft in het bewijsrecht een bijzondere plaats: de rechter mag in beginsel afgaan op wat een opsporingsambtenaar daarin vastlegt. Die positie is alleen te rechtvaardigen als het stuk aan strenge vormeisen voldoet. Dit artikel noemt die eisen.

Op ambtseed

Het proces-verbaal wordt opgemaakt op ambtseed. Heeft de ambtenaar die eed niet afgelegd, dan moet hij binnen tweemaal vierentwintig uren worden beëdigd voor een hulpofficier van justitie, die daarvan een verklaring op het proces-verbaal stelt.

De ambtseed is geen plechtigheid zonder gevolgen. Hij betekent dat de ambtenaar met zijn ambt instaat voor de juistheid van wat hij opschrijft, en dat onjuistheden hem persoonlijk kunnen worden aangerekend.

Persoonlijk, gedagtekend en ondertekend

Het proces-verbaal wordt persoonlijk opgemaakt, gedagtekend en ondertekend door de ambtenaar zelf. Zijn handtekening laat zien dat hij achter wat er staat gaat staan. Stellen meer ambtenaren samen één proces-verbaal op, dan zet ieder van hen zijn handtekening. Wat hij daarin opschrijft, hoeft hij niet allemaal zelf te hebben waargenomen: hij mag ook vastleggen wat collega's hem hebben verteld, mits erbij staat dat hij het van hen heeft. De datum is van belang omdat daaruit blijkt hoeveel tijd er zat tussen de waarneming en de vastlegging. Ondertekening kan ook digitaal, langs de weg die het wetboek daarvoor kent.

De redenen van wetenschap

De belangrijkste inhoudelijke eis staat aan het slot: zoveel mogelijk moeten uitdrukkelijk de redenen van wetenschap worden opgegeven. Dat betekent dat de ambtenaar opschrijft waaraan hij zijn wetenschap ontleent. Heeft hij het zelf gezien, en van waar? Heeft hij het gehoord, en van wie? Leest hij het af uit een systeem?

Voor de verdediging is dit vaak het meest vruchtbare aanknopingspunt in een dossier. Een zin als dat een verdachte werd herkend, zegt weinig; wie herkende hem, op welke afstand, bij welk licht, en hoe goed kende hij hem? Zonder redenen van wetenschap is een bevinding moeilijk te toetsen en dus minder overtuigend.

Een voorbeeld. In een proces-verbaal staat dat de bestuurder onvast ter been was. Staat erbij hoe lang de verbalisant hem heeft gezien, waar dat was en wat hij precies waarnam, dan kan de rechter dat wegen. Ontbreekt dat, dan blijft het een conclusie zonder onderbouwing.

In de praktijk

Loop het dossier met uw advocaat na op conclusies zonder onderbouwing en op stukken zonder datum of ondertekening. Zulke gebreken maken een proces-verbaal niet automatisch waardeloos, maar zij kunnen de bewijskracht ervan aantasten. Een vergeten handtekening of een ontbrekende verwijzing naar de ambtseed kan achteraf nog worden rechtgezet. Gebeurt dat niet, dan mist het stuk de bijzondere bewijskracht die artikel 344 Sv aan een proces-verbaal geeft; het telt dan alleen nog als ander geschrift, en zo'n geschrift kan niet op zichzelf, maar alleen in combinatie met ander bewijs bijdragen. Gebreken zijn ook een reden om de betrokken ambtenaar als getuige te laten horen. Vraag daarnaast altijd een kopie van uw eigen verklaring en controleer of daarin staat wat u hebt gezegd.