Artikel 132a Sv: De wettelijke omschrijving van opsporing

Dit artikel geeft de kern van wat opsporing is. Drie elementen staan erin: het gaat om onderzoek in verband met strafbare feiten, dat onderzoek staat onder gezag van de officier van justitie, en het is gericht op het nemen van strafvorderlijke beslissingen. Ontbreekt een van die drie, dan is er in de zin van dit wetboek geen sprake van opsporing.

Onder gezag van de officier van justitie

Het gezagselement is het scharnier van de omschrijving. De politie doet het feitelijke werk, maar de officier van justitie is verantwoordelijk voor het onderzoek: hij bepaalt de richting, beslist over ingrijpende bevoegdheden die aan hem zijn toebedeeld en draagt de verantwoordelijkheid voor het geheel. Dat gezag maakt het onderzoek toetsbaar en verankert het in het strafproces.

Onderzoek dat zonder dat gezag plaatsvindt, valt buiten deze omschrijving. Denk aan toezicht dat een bestuursorgaan uitoefent op grond van andere wetgeving. Zulk toezicht kan uiteraard wel overgaan in opsporing zodra er een verdenking ontstaat en het openbaar ministerie de leiding neemt.

Gericht op strafvorderlijke beslissingen

Het derde element bepaalt het doel. Opsporing dient om beslissingen mogelijk te maken die in het strafproces thuishoren: wel of niet vervolgen, welke dwangmiddelen worden ingezet, wat er aan de rechter wordt voorgelegd. Onderzoek dat een ander doel dient, bijvoorbeeld het verzamelen van beleidsinformatie, is daarmee geen opsporing.

Dat het om strafvorderlijke beslissingen gaat, betekent ook dat opsporing niet pas begint als er een verdachte is. Ook onderzoek dat moet uitwijzen óf er een strafbaar feit is gepleegd valt eronder, zolang het onder gezag van de officier van justitie plaatsvindt en op strafvorderlijke beslissingen is gericht.

Waarom de omschrijving uitmaakt

Wie weet dat er sprake is van opsporing, weet ook welk kader geldt. De bevoegdheden uit dit wetboek staan open, met de voorwaarden en waarborgen die daarbij horen: verslaglegging in processen-verbaal, voeging van stukken in het dossier, de rechten van de verdachte en de mogelijkheid van toetsing door de rechter. Buiten de opsporing gelden die regels niet zonder meer.

Daarmee is dit artikel ook een grens. Wordt informatie verzameld buiten het kader van de opsporing en daarna in een strafzaak gebruikt, dan is de vraag hoe die overgang is verlopen en of daarbij de juiste regels zijn gevolgd.

Een voorbeeld. Een inspectiedienst doet regulier toezichtonderzoek bij een bedrijf. Zolang dat toezicht is, gelden de regels van de toezichtwetgeving. Ontstaat een verdenking van een strafbaar feit en gaat het onderzoek onder gezag van de officier van justitie verder, dan is het opsporing en gelden de regels van dit wetboek, met de rechten die de verdachte daaraan ontleent.

In de praktijk

Voor wie met onderzoek te maken krijgt, is het van belang te weten in welke hoedanigheid dat gebeurt. Bij toezicht bestaat vaak een medewerkingsplicht; in de opsporing hoeft een verdachte geen antwoord te geven op vragen over het feit en heeft hij recht op bijstand van een advocaat.

Vraag daarom bij een gesprek of een controle uitdrukkelijk of u als verdachte wordt aangemerkt. Wordt dat bevestigd, dan hoort u te worden gewezen op uw recht om te zwijgen. Blijkt achteraf dat u al verdachte was terwijl u nog als toezichtsplichtige werd bevraagd, dan is dat een punt dat de verdediging op de terechtzitting aan de orde kan stellen.