Artikel 14b Sr: De proeftijd bij een voorwaardelijke straf

Een voorwaardelijke straf is een straf die de rechter wel oplegt, maar niet laat uitvoeren zolang de veroordeelde zich aan de gestelde voorwaarden houdt. Dit artikel regelt de periode waarin die voorwaarden gelden. Beslist de rechter dat een straf helemaal of voor een deel niet wordt uitgevoerd, dan moet hij daar in hetzelfde vonnis een proeftijd bij bepalen. Een voorwaardelijke straf zonder proeftijd bestaat niet.

Waarvoor de proeftijd dient

In de proeftijd blijft het voorwaardelijke deel van de straf boven het hoofd van de veroordeelde hangen. Gaat het goed, dan vervalt dat deel en zit hij het nooit uit. Houdt hij zich niet aan de voorwaarden, dan kan het openbaar ministerie op grond van artikel 6:6:21 Sv vorderen dat de straf alsnog wordt uitgevoerd. Zo heeft de rechter een drukmiddel in handen zonder iemand meteen op te sluiten, en krijgt de veroordeelde de kans om te laten zien dat het anders kan.

De mogelijkheid om een straf voorwaardelijk op te leggen staat in artikel 14a Sr; artikel 14b Sr bepaalt alleen hoe lang de proefperiode maximaal mag duren. Beide artikelen werken samen met artikel 14c Sr, dat de voorwaarden zelf opsomt.

Hoe lang de proeftijd duurt

De hoofdregel van het tweede lid is een bovengrens van drie jaar. Korter mag: een proeftijd van één of twee jaar komt vaak voor. Langer mag in beginsel niet. De rechter kiest de duur bij het vonnis en stemt die af op de zaak, waarbij vooral de kans op herhaling meeweegt. Wanneer de proeftijd ingaat, regelt artikel 6:1:18 Sv: in de regel op de dag dat het vonnis onherroepelijk wordt, en zij loopt niet zolang de veroordeelde rechtens van zijn vrijheid is beroofd.

Voor één groep zaken geldt een veel ruimere grens van tien jaar. Die grens is bedoeld voor situaties waarin serieus gevreesd moet worden dat de veroordeelde opnieuw een misdrijf pleegt dat zich richt tegen het lichaam van een ander of daarvoor gevaar oplevert. Het gaat dus om een inschatting van gevaar voor nieuw geweld of ander gedrag dat de lichamelijke integriteit van mensen bedreigt. De wet rekent daar voor dit artikel uitdrukkelijk ook het misdrijf van artikel 252 Sr bij.

Wat dit voor de veroordeelde betekent

• Een nieuw strafbaar feit weegt zwaar. De algemene voorwaarde van artikel 14c Sr houdt in dat de veroordeelde tijdens de proeftijd geen strafbaar feit pleegt. Gebeurt dat wel, dan kan de rechter alsnog opdracht geven het voorwaardelijke deel uit te voeren.
• Bijzondere voorwaarden lopen mee. Naast die algemene voorwaarde kan de rechter afspraken opleggen over behandeling, contact of verblijf. Die gelden binnen dezelfde proeftijd, of binnen een kortere termijn die de rechter aanwijst.

- Een lange proeftijd is ingrijpend. Tien jaar toezicht raakt iemands leven diep. De rechter zal daarom moeten uitleggen waarom hij het gevaar voor herhaling zo hoog inschat.

Een voorbeeld

Iemand wordt veroordeeld voor mishandeling tot een gevangenisstraf waarvan een deel voorwaardelijk is, met een proeftijd van twee jaar en de voorwaarde dat hij een agressietraining volgt. Maakt hij die training af en blijft hij die twee jaar uit de problemen, dan hoeft hij het voorwaardelijke deel niet uit te zitten. Pleegt hij binnen die twee jaar opnieuw een geweldsfeit, dan kan de officier van justitie vorderen dat het voorwaardelijke deel er alsnog bovenop komt.

In de praktijk

Voor een verdachte is de lengte van de proeftijd een reëel onderwerp op de zitting: zijn advocaat kan bepleiten dat een kortere periode volstaat, zeker als de behandeling al loopt. Wie een vonnis ontvangt, doet er goed aan meteen na te gaan hoe lang de proeftijd is en welke voorwaarden erbij horen, want een misstap binnen die periode heeft directe gevolgen. Let er ook op dat de rechter op grond van artikel 14e Sr kan bevelen dat voorwaarden en toezicht meteen ingaan, ook als er nog hoger beroep loopt.