Artikel 270 Sr: Belediging van een overledene

Artikel 270 Sr beschermt de nagedachtenis van overledenen. Wie over een dode iets zegt of schrijft dat als smaad of smaadschrift zou gelden wanneer die persoon nog had geleefd, is strafbaar. De bepaling bestaat omdat een overledene zich niet kan verweren en zelf geen klacht kan indienen, terwijl de aantasting van zijn naam nabestaanden diep kan raken.

Waar het om gaat

De inhoudelijke maatstaf is die van de artikelen over smaad. Er moet dus een bepaald feit worden verweten, met het kennelijke doel daaraan ruchtbaarheid te geven, en de uiting moet de eer of goede naam aantasten. Weet degene die de beschuldiging uit dat zij niet klopt, dan spreken we van laster; ook zo'n uiting over een overledene wordt door deze bepaling bestreken. Losse scheldwoorden over een overledene leveren dit misdrijf niet op; die vallen buiten het bereik van deze bepaling.

• Een bepaald feit — een concrete, min of meer omschreven gedraging die aan de overledene wordt toegeschreven.
• Ruchtbaarheid — de uiting is erop gericht een breder publiek te bereiken.

- Opzet — de dader doet de uiting bewust.

De grens met geschiedschrijving en journalistiek

Over overledenen wordt geschreven: in biografieën, onderzoeksjournalistiek en historisch werk komen belastende feiten aan de orde. De ruimte daarvoor volgt uit dezelfde gedachte als bij smaad: wie te goeder trouw kon aannemen dat het verweten feit waar was en dat het algemeen belang de uiting eiste, blijft buiten schot. Serieus bronnenonderzoek en een zakelijke toon zijn daarbij bepalend; het nodeloos grieven van nabestaanden niet.

De straf

Het strafmaximum bedraagt drie maanden gevangenisstraf, dan wel een geldboete van de tweede categorie. Dat is aanzienlijk lager dan bij smaad tegen een levende persoon. Wie zulke uitingen in geschriften of afbeeldingen verspreidt of openbaar maakt, kan daarnaast te maken krijgen met artikel 271 Sr.

Wie kan klagen

Ook dit is een klachtdelict, maar het klachtrecht ligt bij anderen dan het slachtoffer. Het tweede lid wijst aan: bloedverwanten en aangehuwden van de overledene in de rechte lijn of in de zijlijn tot de tweede graad, en de echtgenoot. In gewone taal: de broers en zussen van de overledene, zijn ouders en grootouders, zijn kinderen en kleinkinderen, en de aangetrouwde familie in dezelfde kring, zoals schoonouders, schoonzonen en -dochters, zwagers en schoonzussen.

Klachtgerechtigd is ook de partner met wie de overledene getrouwd was toen hij stierf; een geregistreerd partner staat daarmee gelijk (artikel 90octies Sr). Was het huwelijk al vóór het overlijden door echtscheiding geëindigd, dan heeft de ex-partner geen klachtrecht.

Voor de termijn gelden de algemene regels: artikel 66 Sr geeft drie maanden vanaf de dag waarop de klachtgerechtigde van het feit kennis nam, en artikel 67 Sr laat intrekking binnen acht dagen toe.

In de praktijk

Zaken hierover zijn zeldzaam en gaan vrijwel altijd over publicaties of over uitingen op internet. Voor nabestaanden is het strafrecht bovendien niet de enige route: langs civiele weg kan verwijdering of rectificatie worden gevraagd, en bij media bestaat de mogelijkheid van een klacht bij de journalistieke zelfregulering. Leg in alle gevallen vast waar en wanneer de uiting is gedaan, en dien de klacht op tijd in.