Artikel 446 Sr: Weigeren van hulp aan de openbare macht

In een noodsituatie mag de overheid een beroep doen op omstanders. Artikel 446 Sr maakt het strafbaar om dat beroep te weigeren. Het gaat om twee situaties: er bestaat gevaar voor de algemene veiligheid van personen of goederen, of er wordt een misdrijf op heterdaad ontdekt. Vordert de openbare macht dan hulp die de aangesprokene kan geven zonder zichzelf aan onmiddellijk gevaar bloot te stellen, dan moet hij die geven. Weigeren levert een geldboete van de eerste categorie op.

De bestanddelen

• Een van de twee situaties — gevaar voor de algemene veiligheid van personen of goederen, of de ontdekking van een misdrijf op heterdaad. Buiten die gevallen bestaat deze plicht niet.
• Een vordering van de openbare macht — het initiatief ligt bij het bevoegd gezag, in de praktijk vrijwel altijd de politie. Er moet dus daadwerkelijk om hulp zijn gevraagd; uit eigen beweging niets doen is hier niet strafbaar.
• In staat zijn te helpen — de gevraagde hulp moet binnen het vermogen van de aangesprokene liggen.

- Zonder dadelijk gevaar — niemand hoeft zichzelf in onmiddellijk gevaar te brengen. Waar dat gevaar begint, is de kern van de begrenzing.

De grens van het eigen risico

De wet vraagt burgerzin, geen heldenmoed. Zodra het verlenen van de hulp betekent dat de aangesprokene zichzelf blootstelt aan direct gevaar, vervalt de plicht. Dat oordeel wordt beoordeeld naar de situatie zoals die zich op dat moment redelijkerwijs liet aanzien, en niet achteraf met alle kennis erbij. Een omstander hoeft dus niet mee te vechten of een brandend pand in te gaan, maar kan wel worden gevraagd te bellen, licht bij te schijnen, zijn voertuig te verplaatsen of de weg te wijzen.

Een voorbeeld: bij een ongeval met gevaar voor omstanders vraagt een agent aan een voorbijganger om met zijn auto de weg af te zetten en het verkeer tegen te houden. Weigert die zonder reden, dan valt dat onder deze bepaling. Vraagt de agent hem daarentegen om mee te lopen naar een gewapende verdachte, dan mag hij weigeren; dan is er onmiddellijk gevaar voor hemzelf.

Verhouding tot de plicht om te helpen bij levensgevaar

Artikel 446 Sr vergt een vordering van de overheid. Los daarvan bestaat artikel 450 Sr, dat degene straft die getuige is van het ogenblikkelijk levensgevaar van een ander en nalaat hulp te bieden die hij zonder gevaar voor zichzelf of anderen kan geven, als die ander vervolgens overlijdt. Dat artikel richt zich rechtstreeks tot de omstander; artikel 446 Sr richt zich tot degene die door de openbare macht wordt aangesproken. Wie de politie in haar taak juist actief tegenwerkt, kan bovendien worden vervolgd wegens het misdrijf van artikel 184 Sr, en bij het verhinderen van een aanhouding wegens wederspannigheid in artikel 180 Sr.

Overtreding en bewijs

In het weigeren ligt een opzettelijke gedraging besloten. Er moet dus komen vast te staan dat de betrokkene wist dat de openbare macht hulp van hem vorderde en dat hij die hulp vervolgens niet gaf; een verdergaande kwade bedoeling verlangt de wet niet. In de praktijk komt vervolging zelden voor: de bepaling werkt vooral doordat zij bestaat, en de politie lost hulpbehoefte meestal op door het simpelweg aan iemand anders te vragen.

In de praktijk

Wordt u om hulp gevraagd in een noodsituatie, dan is de vuistregel: doe wat u veilig kunt doen en zeg het als iets uw mogelijkheden of uw veiligheid te boven gaat. Die weigering moet redelijk zijn en het helpt om te kunnen uitleggen waarom u niet kon helpen. Voor wie schade of letsel oploopt bij het verlenen van gevorderde hulp, bestaan aparte regelingen voor tegemoetkoming; daarover kan de betrokken overheidsinstantie informatie geven.