Artikel 53 Sr: De uitgever bij drukpersmisdrijven

Wordt via een gedrukt stuk een misdrijf gepleegd, bijvoorbeeld door een strafbare uitlating, dan zijn er meerdere schakels: de schrijver, de uitgever en de drukker. Dit artikel zorgt ervoor dat de uitgever niet enkel vanwege zijn rol als uitgever wordt vervolgd, zolang duidelijk is wie het stuk heeft gemaakt. De schakel die het feit werkelijk beging, blijft daarmee het aangrijpingspunt. Het gaat om misdrijven waarbij de strafbaarheid zit in wat er aan het publiek wordt meegedeeld, zoals een smadelijke of opruiende tekst. Voor overtredingen geldt de regeling niet. Evenmin valt eronder een misdrijf waarbij de tekst op zichzelf niet strafbaar is en het drukwerk alleen als hulpmiddel dient.

De twee voorwaarden

• Herleidbaarheid van de uitgever. Het gedrukte stuk moet zijn naam en woonplaats vermelden, zodat hij niet anoniem blijft. Is de uitgever een rechtspersoon, dan gaat het om de vestigingsplaats.

- Bekendheid van de dader. De dader moet bekend zijn, of de uitgever moet hem bekendmaken zodra de rechter-commissaris daar voor het eerst om vraagt. Dader is hier ruimer dan alleen de schrijver: ook wie de tekst of het beeld van een ander in de publicatie laat opnemen, kan als dader gelden.

Waarom de wet dit zo regelt

Achter deze bepaling zit de vrijheid van drukpers. Als een uitgever standaard het risico zou lopen te worden vervolgd voor alles wat hij drukt en verspreidt, zou hij uit voorzorg gaan weigeren en zou de vrije verspreiding van gedachten daaronder lijden. De wet legt daarom de aansprakelijkheid bij degene die de inhoud maakte, en geeft de uitgever bescherming zolang hij open kaart speelt over zijn eigen identiteit en die van de auteur. De keerzijde is dat wie zwijgt over de dader, zelf in beeld komt. Zijn de voorwaarden vervuld, dan mag de uitgever niet worden vervolgd; gebeurt dat toch, dan wordt het openbaar ministerie niet-ontvankelijk verklaard.

Wanneer de bescherming vervalt

Het tweede lid maakt twee uitzonderingen. De bescherming geldt niet als de dader op het moment van de uitgave strafrechtelijk niet vervolgbaar was, omdat er toen al een wettelijke grond bestond die vervolging van hem uitsloot. Zij geldt evenmin als de dader toen buiten het Europese deel van het Koninkrijk was gevestigd. In beide gevallen zou de vervolging anders nergens terechtkunnen, en dan blijft de uitgever aanspreekbaar. Kan de dader wel worden vervolgd maar blijkt hij uiteindelijk niet strafbaar, dan blijft de uitgever beschermd.

Alleen bescherming in die hoedanigheid

De wet zegt dat de uitgever niet wordt vervolgd "als zodanig". De bescherming dekt het gewone werk van een uitgever: een tekst voor publicatie gereedmaken, het stuk uitbrengen en voorradig houden om het te verspreiden. Voor zijn aandeel daarin, als medepleger of medeplichtige van de maker, blijft hij buiten de vervolging. Gaat hij verder, bijvoorbeeld door zelf een strafbaar stuk te schrijven of te laten opnemen, of door een ander tot het feit aan te zetten, dan treedt hij buiten die rol en kan hij gewoon worden vervolgd.

Een voorbeeld: in een gedrukt blad staat een tekst die volgens het openbaar ministerie opruiend is. De uitgever staat met naam en vestigingsplaats in het colofon en noemt de auteur zodra de rechter-commissaris daarnaar vraagt. De vervolging richt zich dan op de schrijver, niet op de uitgever.

In de praktijk

De bepaling is oud en op papier toegesneden, maar de gedachte erachter komt terug bij moderne verspreidingskanalen. Voor het internet heeft de wetgever een eigen regeling gemaakt in artikel 54a Sr, dat geldt voor tussenpersonen die gegevens doorgeven of opslaan. Voor uitgevers blijft praktisch van belang dat het colofon volledig is en dat zij weten wie er achter een publicatie zit; die twee dingen bepalen of dit artikel bescherming biedt. Voldoet de uitgever niet aan de voorwaarden, dan kan hij als medepleger of medeplichtige worden vervolgd. Daarnaast bevat artikel 418 Sr een aparte strafbepaling voor de uitgever van een geschrift van strafbare aard, waarbij niet hoeft te worden bewezen dat hij wist dat de inhoud strafbaar was. De positie van de drukker is apart geregeld in artikel 54 Sr.