Artikel 441b Sr: Heimelijk filmen op een openbare plaats

Op straat, in een winkel of in een station kun je gezien en gefotografeerd worden; dat hoort bij een openbare plaats. Wat de wet niet accepteert, is dat iemand daar met een verborgen hulpmiddel beelden van een ander maakt. Artikel 441b Sr stelt strafbaar wie een technisch hulpmiddel gebruikt waarvan de aanwezigheid niet duidelijk kenbaar is gemaakt en daarmee wederrechtelijk een afbeelding vervaardigt van een persoon die zich op een voor het publiek toegankelijke plaats bevindt. Het maximum is hechtenis van twee maanden of een geldboete van de derde categorie.

De bestanddelen

• Een daartoe aangebracht technisch hulpmiddel — er moet een camera of vergelijkbaar apparaat zijn geplaatst om beelden van personen vast te leggen, in een min of meer blijvende opstelling. Iemand die filmt met een apparaat dat hij bij zich draagt, valt hier niet onder.
• Niet duidelijk kenbaar — de aanwezigheid van het hulpmiddel moet verborgen zijn. Een goed zichtbare camera of een duidelijk bord dat op cameratoezicht wijst, haalt dit bestanddeel weg.
• Wederrechtelijk — het maken van de beelden moet zonder recht of bevoegdheid gebeuren. Wie op grond van een wettelijke regeling of met een gerechtvaardigd belang beelden maakt, handelt niet wederrechtelijk.
• Een persoon op een openbare plaats — er moet een herkenbaar mens in beeld komen die zich bevindt op een plaats die voor publiek toegankelijk is.

- Een afbeelding vervaardigen — het gaat om het maken van het beeld, of dat nu een foto of bewegend beeld is. Het verspreiden ervan valt niet onder deze bepaling.

De rol van kenbaarheid

Het scharnierpunt van dit artikel is niet het filmen, maar het verbergen. Cameratoezicht in winkels, in het openbaar vervoer en op straat is toegestaan mits de camera zichtbaar is of het toezicht wordt aangekondigd. Precies daarom eist de wet dat de aanwezigheid van het hulpmiddel op duidelijke wijze kenbaar is gemaakt. Wie dat doet, blijft buiten het bereik van deze bepaling; wie zijn camera bewust wegwerkt, komt erbinnen. Naast het strafrecht gelden bovendien de regels over het verwerken van persoonsgegevens, met een eigen toezichthouder en eigen sancties.

Een voorbeeld: een caféhouder monteert een camera in een lamp boven de bar, zonder aankondiging, en legt daarmee de bezoekers vast. Hij handelt binnen dit artikel, ook als hij zegt dat hij diefstal wilde tegengaan; zichtbaar toezicht met een aangekondigde camera was immers mogelijk geweest. Filmt iemand daarentegen openlijk met zijn telefoon op een druk plein, dan ontbreekt het verborgen karakter en is deze bepaling niet aan de orde.

Afbakening

Gaat het om beelden die worden gemaakt van iemand in een woning of op een andere niet voor het publiek toegankelijke plaats, dan is niet deze overtreding maar het misdrijf van artikel 139f Sr aan de orde; het beschikbaar stellen of openbaar maken van zulke beelden is strafbaar gesteld in artikel 139g Sr. Volgt op het filmen dat iemand stelselmatig wordt gevolgd of lastiggevallen, dan komt belaging in beeld, strafbaar in artikel 285b Sr. Dreigt de maker met publicatie om iets gedaan te krijgen, dan kan afpersing of dwang aan de orde zijn.

In de praktijk

Wie ontdekt dat hij heimelijk is gefilmd, kan aangifte doen bij de politie; het helpt om vast te leggen waar het apparaat hing en wanneer de beelden zijn gemaakt. Daarnaast kan langs civiele weg verwijdering van de beelden worden gevorderd en kan een klacht bij de toezichthouder op de privacyregels worden ingediend. Voor ondernemers is de les eenvoudig: cameratoezicht mag, maar dan zichtbaar en aangekondigd.