Een slachtoffer moet niet zelf achter zijn geld aan hoeven. Dit artikel maakt het mogelijk dat de rechter de veroordeelde verplicht een bedrag aan de staat te betalen ten behoeve van het slachtoffer. De staat int het en keert het ontvangen bedrag onverwijld aan het slachtoffer uit. Daarmee neemt de overheid de incasso over van iemand die daar zelf vaak niet toe in staat is.
Wanneer de maatregel kan worden opgelegd
De maatregel hoort bij een strafrechtelijke afdoening. Zij kan worden opgelegd bij een veroordeling tot straf, bij het opleggen van een maatregel, bij een strafbeschikking van het openbaar ministerie, en in de gevallen waarin bij de strafoplegging rekening is gehouden met een door de verdachte erkend feit dat aan de rechtbank is voorgelegd. Ook wanneer op de gronden van de Wet forensische zorg een zorgmachtiging of rechterlijke machtiging is afgegeven, is zij mogelijk. Het derde lid maakt duidelijk dat zij samen met straffen en andere maatregelen kan worden opgelegd.
De maat: civielrechtelijke aansprakelijkheid
Het tweede lid geeft de begrenzing: de maatregel kan alleen worden opgelegd voor zover de verdachte naar burgerlijk recht aansprakelijk is voor de schade die door het feit is toegebracht. De strafrechter past dus civiel recht toe. Dat betekent dat de gewone vragen over schade en causaal verband spelen, en dat zowel materiële schade als smartengeld in beeld kan komen. Voor de personen die na een overlijden zelf een vordering hebben, verwijst de wet naar artikel 51f, tweede lid, Sv.
Omdat de maatregel geen straf is maar herstel van de schade beoogt, speelt de draagkracht van de dader bij het bepalen van de hoogte in beginsel geen rol. Dat is een verschil met de geldboete en met de ontnemingsmaatregel van artikel 36e Sr. Wel kan de rechter met een beperkte draagkracht rekening houden door betaling in termijnen toe te staan.
Verhouding tot de vordering van de benadeelde partij
Een slachtoffer kan zich in het strafproces voegen met een eigen vordering. Wijst de rechter die toe, dan legt hij daarnaast in de praktijk meestal ook deze maatregel op, doorgaans voor hetzelfde bedrag. Dat is geen dubbele betaling: wat via de ene weg wordt betaald, vermindert de andere. Het verschil zit in de inning. De toegewezen vordering moet het slachtoffer zelf ten uitvoer laten leggen; de maatregel wordt door de overheid geïnd. De rechter kan de maatregel ook uit zichzelf opleggen als het slachtoffer zich niet heeft gevoegd.
Betaling, termijnen en gijzeling
- In termijnen. Het vierde lid verklaart artikel 24a Sr van overeenkomstige toepassing, zodat gespreide betaling mogelijk is onder de daar genoemde voorwaarden.
- Gijzeling als drukmiddel. De rechter bepaalt bij de oplegging hoeveel dagen gijzeling op grond van artikel 6:4:20 Sv ten hoogste kunnen worden toegepast: voor elke volle vijfentwintig euro hoogstens één dag, met een maximum van één jaar.
- De schuld blijft. Gijzeling doet de betalingsverplichting niet vervallen. Zij is bedoeld om betaling af te dwingen bij wie wel kan maar niet wil betalen.
Een voorbeeld
Iemand wordt veroordeeld voor een mishandeling waarbij het slachtoffer een bril kwijtraakte en enkele dagen niet kon werken. Het slachtoffer voegt zich in het strafproces met een vordering voor de bril, het gemiste inkomen en smartengeld. De rechter wijst die vordering toe en legt voor hetzelfde bedrag deze maatregel op. Het slachtoffer hoeft daarna geen deurwaarder in te schakelen; de inning loopt via de overheid.
In de praktijk
Voor slachtoffers is het belangrijk de schade tijdig en met bewijsstukken op te geven: bonnen, facturen, een verklaring van de werkgever of medische stukken. Hoe concreter de onderbouwing, hoe groter de kans dat de strafrechter de vordering afdoet in plaats van het slachtoffer naar de burgerlijke rechter te verwijzen. Voor de veroordeelde geldt dat deze schuld niet verdwijnt door gijzeling; het is verstandig om bij betalingsproblemen tijdig contact op te nemen met de instantie die de inning verzorgt.
