Niet strafbaar is hij die een feit begaat waartoe hij door overmacht is gedrongen.
←
Terug 39 · Ontoerekenbaarheid door een psychische stoornis
Verder 41 · Noodweer en noodweerexces
→
Artikel 40 Sr: Overmacht als strafuitsluitingsgrond
Overmacht als strafuitsluitingsgrond
Wettekst
Toelichting
Soms handelt iemand in strijd met de wet omdat hij redelijkerwijs geen andere keus had. Dit artikel maakt duidelijk dat hij dan niet strafbaar is. De wettekst is kort: niet strafbaar is wie een feit begaat waartoe hij door overmacht is gedrongen. In de rechtspraak zijn daaruit twee verschillende situaties gegroeid, die het beste apart kunnen worden bekeken.
Psychische overmacht
De eerste vorm gaat over druk van buitenaf die zo groot is dat van de betrokkene redelijkerwijs niet kon worden gevergd dat hij weerstand bood. Denk aan bedreiging van een naaste, aan langdurige uitbuiting of aan een uitzichtloze afhankelijkheid. Het gaat niet om de vraag of het gedrag verstandig was, maar of van deze persoon in die omstandigheden redelijkerwijs kon worden gevergd dat hij weerstand bood. De rechter betrekt daarbij ook wie de betrokkene is: zijn karakter en zijn voorgeschiedenis kunnen verklaren waarom de druk bij hem zo zwaar woog. Bovendien hoeft de druk niet plotseling te zijn ontstaan. Ook spanning die zich over een langere periode heeft opgestapeld, kan meetellen, zelfs als zij pas op een later moment tot het strafbare feit leidde.
- De druk moet van buiten komen. Een innerlijke aandrang of een verslaving valt hier niet zonder meer onder; daarvoor kan artikel 39 Sr in beeld komen. Hetzelfde geldt in beginsel voor handelen vanuit het eigen geweten of vanuit een religieuze of politieke overtuiging: die komt uit de persoon zelf voort en is daarom geen overmacht.
- De reactie moet begrijpelijk zijn. Naarmate het gepleegde feit ernstiger is, moet de druk zwaarder zijn geweest.
- Eigen schuld telt mee. Wie zich willens en wetens in de situatie heeft gebracht die de druk veroorzaakte, kan zich er moeilijker op beroepen.
- Van sommigen wordt meer verwacht. Wie door zijn beroep of positie juist geacht wordt het hoofd koel te houden onder druk, bijvoorbeeld een militair of een beveiliger, kan zich minder snel op overmacht beroepen.
Noodtoestand
De tweede vorm is de botsing van plichten of belangen. Iemand kan alleen een groter belang beschermen door een wettelijke regel te overtreden, en kiest voor het zwaarste belang. Hier is de gedraging niet alleen verontschuldigbaar maar gerechtvaardigd: de handeling was in de gegeven omstandigheden de juiste. Voorwaarde is dat er echt een keuze tussen belangen was, dat de keuze redelijk is en dat er geen minder ingrijpende weg openstond.
Hoe het beroep wordt beoordeeld
Een beroep op overmacht hoeft niet te worden bewezen zoals het feit zelf. De verdachte moet het wel voldoende concreet en onderbouwd naar voren brengen: wat was de situatie, welke druk of welk gevaar, en waarom was er geen alternatief? De rechter moet dan onderzoeken of de gestelde gang van zaken aannemelijk is en of aan de voorwaarden is voldaan, en hij moet uitleggen waarom hij het beroep eventueel verwerpt. In de praktijk slaagt een beroep op psychische overmacht niet vaak. Slaagt het wel, dan volgt ontslag van alle rechtsvervolging: het feit is bewezen, maar er wordt niet gestraft.
Afbakening
Overmacht ligt dicht bij noodweer uit artikel 41 Sr, maar dat artikel ziet specifiek op verdediging tegen een aanranding van lijf, eerbaarheid of goed. Is er een aanval, dan ligt noodweer voor de hand; gaat het om andere druk of om een botsing van belangen, dan is dit artikel de juiste grondslag. Handelde iemand op grond van een wettelijke verplichting, dan biedt artikel 42 Sr uitkomst, en bij een opdracht van bevoegd gezag artikel 43 Sr.
Een voorbeeld
Iemand rijdt harder dan toegestaan om een ernstig gewonde naar het ziekenhuis te brengen omdat wachten op hulp levensgevaarlijk zou zijn. Hij overtreedt de snelheidsregels, maar kan zich beroepen op een noodsituatie waarin het belang van de gezondheid zwaarder woog. Was er wel een veilig alternatief, zoals het inschakelen van hulpdiensten dat op tijd zou zijn geweest, dan gaat het beroep niet op.
In de praktijk
Wie zich op overmacht wil beroepen, doet er goed aan de situatie zo feitelijk mogelijk te beschrijven: tijdstippen, berichten, getuigen en het ontbreken van alternatieven. Vage verwijzingen naar druk of naar angst zijn zelden genoeg. Speelt langdurige bedreiging of uitbuiting een rol, dan is bijstand van een advocaat belangrijk, omdat dit soort verweren zorgvuldig moeten worden opgebouwd en vaak samenhangen met de vraag welke hulp beschikbaar was.
Redactionele toelichting .
Geen juridisch advies.
Relevante jurisprudentie
Deze uitspraken bepalen hoe dit artikel wordt toegepast.
-
Wanneer kan een niet-arts zich op noodtoestand beroepen?
Van noodtoestand is sprake wanneer iemand moet kiezen tussen plichten en belangen die botsen, en aan het zwaarste gewicht de voorrang geeft. Ook wie geen arts is kan zich daarop beroepen, maar aanvaarden kan de rechter dat slechts bij hoge uitzondering, omdat de wetgever voor artsen een eigen rechtvaardigingsgrond met uitgewerkte zorgvuldigheidseisen heeft geschreven. Het hof had bij iemand zonder die hoedanigheid in wezen alleen de eisen voor artsen als maatstaf gebruikt, waardoor niet begrijpelijk was dat het noodtoestand aannam. De Hoge Raad vernietigde het ontslag van alle rechtsvervolging en verwees de zaak.
-
Noodtoestand bij levensbeëindiging zonder verzoek door een arts?
Voor een arts die het leven van een patiënt actief heeft beëindigd zonder dat daarom was gevraagd, sluit de Hoge Raad een beroep op noodtoestand niet uit, maar aanvaarden kan de rechter dat slechts bij hoge uitzondering. Nodig zijn dan zeer dringende omstandigheden rond de toestand van de patiënt die de arts dwingen te kiezen tussen plichten en belangen die met elkaar in strijd zijn. Dat het hof de uitzichtloze toestand en de ernstige ontluistering hier niet als zulke omstandigheden aanmerkte, getuigt niet van een verkeerde rechtsopvatting. Het cassatieberoep is verworpen.
-
Kan hulp uit humanitaire overwegingen straffeloos blijven?
De Hoge Raad maakt in dit arrest uit eigen beweging enkele algemene opmerkingen over straffeloosheid bij mensensmokkel uit ideële of humanitaire overwegingen. Handelen op humanitaire gronden kan onder omstandigheden door een algemene strafuitsluitingsgrond aan strafbaarheid in de weg staan: vooral valt te denken aan noodtoestand, waarbij de dader uit onderling strijdige plichten en belangen de zwaarstwegende laat prevaleren, en in bijzondere gevallen aan psychische overmacht, waarvoor een van buiten komende drang nodig is waaraan de dader redelijkerwijze geen weerstand kon en ook niet behoefde te bieden. Of zo een beroep opgaat, hangt af van de concrete omstandigheden. Het cassatieberoep werd verworpen; alleen de straf werd verminderd wegens de duur van de procedure.
-
Mogen de zorgvuldigheidseisen voor artsen meewegen bij noodtoestand?
De Hoge Raad overweegt dat de wettelijke zorgvuldigheidseisen die straffeloosheid opleveren alleen gelden voor de arts, en dus niet van toepassing zijn op een verdachte die die hoedanigheid mist. Dat sluit niet uit dat een omstandigheid die bij die eisen van belang is, meeweegt bij een beroep op overmacht in de zin van noodtoestand, maar zo'n beroep kan slechts bij hoge uitzondering worden aanvaard. Verder is het oordeel juist dat bestraffing van iemand die zonder arts te zijn een naast familielid bij zelfdoding heeft geholpen, geen ontoelaatbare inbreuk maakt op het recht op eerbiediging van het privéleven. Het beroep wordt verworpen.
Uitspraken via rechtspraak.nl. De samenvattingen zijn van de redactie.