Artikel 68 Sr: Niet twee keer vervolgd voor hetzelfde feit

Wie eenmaal door de rechter over een feit is berecht, hoeft daarvoor niet nog een keer terecht te staan. Dat is de kern van dit artikel, bekend als het beginsel 'ne bis in idem'. Is er onherroepelijk beslist, dan staat een nieuwe vervolging voor hetzelfde feit niet meer open. Alleen als een uitspraak voor herziening in aanmerking komt, is er nog een weg terug. De bescherming geldt voor het feit waarover al is beslist; wie later opnieuw iets vergelijkbaars doet, kan daarvoor gewoon worden vervolgd.

Wanneer een zaak onherroepelijk is

Een uitspraak is onherroepelijk als er geen gewoon rechtsmiddel meer openstaat: de termijn voor hoger beroep of cassatie is verstreken, of die wegen zijn al doorlopen. Vanaf dat moment ligt de beslissing vast. Het maakt niet uit of die beslissing een veroordeling, een vrijspraak of een ontslag van alle rechtsvervolging inhield; ook een vrijspraak beschermt tegen een nieuwe zaak over hetzelfde feit. Wel moet de rechter zich over het feit zelf hebben uitgesproken. Is de procedure geëindigd op een vormkwestie, zonder inhoudelijk oordeel over het feit, dan kan het openbaar ministerie de zaak opnieuw aanbrengen.

Wat hetzelfde feit is

De bescherming is niet beperkt tot precies dezelfde tenlastelegging. Het gaat om hetzelfde feit in materiële zin. Daarbij wordt gekeken of de gedragingen in tijd, plaats en gebeurtenis samenvallen en of de overtreden bepalingen vergelijkbare belangen beschermen en vergelijkbare verwijten inhouden. Het openbaar ministerie kan een zaak dus niet opnieuw aanbrengen door dezelfde gebeurtenis onder een andere strafbepaling te brengen. Loopt hetzelfde feit binnen één zaak onder meerdere bepalingen, dan is artikel 55 Sr aan zet.

Uitspraken van buiten Nederland

• Binnen het Koninkrijk. Een onherroepelijke beslissing van een rechter in Nederland, Aruba, Curaçao, Sint Maarten of op Bonaire, Sint Eustatius en Saba telt zonder meer mee.
• Een andere rechter. Bij een uitspraak van elders geldt de bescherming bij vrijspraak en bij ontslag van rechtsvervolging, en bij veroordeling pas als de straf volledig is uitgevoerd, is kwijtgescholden door gratie of is verjaard.
• Afdoening zonder rechter. Is een zaak in het buitenland definitief afgedaan doordat de betrokkene voldeed aan een voorwaarde die de bevoegde autoriteit stelde om vervolging te voorkomen, dan is een nieuwe vervolging evenmin mogelijk.

Een voorbeeld: iemand wordt in Nederland vrijgesproken van een geweldsfeit. Later duikt er nieuw bewijsmateriaal op. Een tweede vervolging voor dat feit stuit dan af op dit artikel; alleen de bijzondere weg van herziening ten nadele, geregeld in artikel 482a Sv, kan in uitzonderlijke gevallen nog uitkomst bieden.

Afdoening buiten de strafrechter

Ook een afdoening zonder rechter kan een nieuwe vervolging blokkeren. Wie in Nederland een transactie heeft betaald of een strafbeschikking volledig heeft uitgevoerd, wordt voor dat feit behandeld alsof hij onherroepelijk is veroordeeld, en kan er niet alsnog voor worden gedagvaard (voor de strafbeschikking: artikel 255a Sv). Anders ligt het bij reacties van buiten het strafrecht. Een boete van een bestuursorgaan, een schadevergoeding die de civiele rechter toewijst of een maatregel van een tuchtcollege staat in beginsel niet in de weg aan een strafzaak over hetzelfde gedrag. Voor de bestuurlijke boete kent de wet wel een eigen regeling in artikel 243, tweede lid, Sv, zodat iemand niet langs twee wegen voor hetzelfde wordt bestraft.

In de praktijk

Wie een dagvaarding krijgt voor iets waarover al een uitspraak of een afdoening bestaat, doet er goed aan die stukken meteen aan zijn advocaat te geven. Het verweer dat er al onherroepelijk is beslist, wordt vroeg in de zaak gevoerd en kan leiden tot niet-ontvankelijkheid van het openbaar ministerie. Let op dat een strafbeschikking, een sepot of een bestuurlijke boete elk hun eigen gevolgen hebben; niet elke eerdere afdoening is een beslissing van de rechter, en de precieze aard van het stuk bepaalt of dit artikel opgaat.