Artikel 103a Sr: Wanneer hulp aan de vijand niet strafbaar is

Deze bepaling is een strafuitsluitingsgrond bij twee zeer zware misdrijven: hulp aan de vijand in oorlogstijd volgens artikel 102 Sr en de samenspanning daartoe volgens artikel 103 Sr. Wie zo'n feit begaat terwijl hij er redelijkerwijs van overtuigd was daarmee het Nederlandse belang niet te schaden, blijft buiten schot. De wetgever erkent daarmee dat in oorlogstijd niet elke handeling die de tegenstander van pas komt een verwijt verdient: ook in uitzonderlijke omstandigheden blijven mensen feilbaar, en dat mag hen niet zonder meer worden aangerekend. Via artikel 107 Sr en artikel 107a Sr werkt de regeling ook door bij feiten tegen bondgenoten in een gezamenlijk gevoerde oorlog en bij een gewapend conflict dat formeel geen oorlog is.

Een dubbele toets

De uitzondering vraagt om twee vaststellingen, en beide moeten kloppen.

• Een werkelijke overtuiging. De betrokkene moet daadwerkelijk hebben gemeend dat hij het Nederlandse belang niet schaadde. Wie zich achteraf een verhaal aanmeet, valt hier niet onder.
• Een redelijke overtuiging. Die mening moet begrijpelijk zijn geweest gelet op wat hij wist en kon weten. De maatstaf is dus niet louter persoonlijk; er wordt getoetst of een redelijk mens in dezelfde situatie, met de informatie die toen beschikbaar was, hetzelfde had kunnen denken.

Let op de woordkeus van de wet. Vereist is alleen dat de betrokkene meende het Nederlandse belang niet te schaden; hij hoeft niet te hebben gedacht dat hij Nederland ermee diende. Dat is een bewuste keuze van de wetgever. Daardoor kan ook gewoon dagelijks werk dat een bezettende macht zijdelings ten goede komt, zoals het repareren van een voertuig of het bezorgen van post, buiten de strafbaarheid blijven.

Waarom deze uitzondering bestaat

Oorlog schept situaties waarin normaal handelen onmogelijk wordt. Mensen werken door in een bedrijf dat door de bezetter wordt gebruikt, verlenen medische hulp, zorgen voor voedselvoorziening of nemen beslissingen onder druk en met gebrekkige informatie. Achteraf, met kennis van de afloop, is gemakkelijk vast te stellen wie de vijand feitelijk heeft geholpen. Deze bepaling voorkomt dat die kennis achteraf bepalend wordt: beoordeeld wordt wat de betrokkene op dat moment redelijkerwijs kon overzien.

Verhouding tot de algemene strafuitsluitingsgronden

Het strafrecht kent ook algemene gronden waarop strafbaarheid vervalt, zoals overmacht in artikel 40 Sr. Die kunnen naast deze bijzondere bepaling worden ingeroepen. Het verschil is dat overmacht ziet op een drang waaraan iemand geen weerstand kon bieden, terwijl het hier gaat om de inschatting die iemand maakte van het effect van zijn handelen. Beide verweren richten zich dus op iets anders, en het is niet ongebruikelijk dat zij samen worden gevoerd.

Hoe het verweer werkt

Een beroep op deze bepaling wordt door de verdediging naar voren gebracht, maar het is uiteindelijk de rechter die beoordeelt of het opgaat. De verdachte hoeft niet te bewijzen dat hij die overtuiging had; het is voldoende dat het verweer aannemelijk wordt en niet door het dossier wordt weerlegd. Slaagt het verweer, dan volgt ontslag van alle rechtsvervolging: het feit is dan wel bewezen, maar de dader is niet strafbaar. Dat is iets anders dan vrijspraak, waarbij het feit zelf niet bewezen wordt geacht.

Bij die beoordeling gaat het om het totaalbeeld. Wat iemand in de periode van oorlog of bezetting heeft gedaan, wordt als geheel bekeken; een enkele handeling waar de tegenstander baat bij had, weegt de rechter dus tegen de rest van iemands gedrag in die tijd.

In de praktijk

De praktische betekenis van dit artikel ligt vooral in nasleepsituaties: na een conflict wordt beoordeeld hoe mensen zich hebben gedragen toen de omstandigheden abnormaal waren. Voor wie in zo'n situatie verkeert, is het belangrijk om vast te leggen op welke informatie beslissingen zijn gebaseerd en welke afwegingen zijn gemaakt; die vastlegging is later het materiaal waarmee de redelijkheid van een overtuiging kan worden onderbouwd. Speelt zo'n verwijt, laat u dan bijstaan door een advocaat, want de beoordeling is sterk afhankelijk van de feiten van het geval.