- Strafbare feiten kunnen worden begaan door natuurlijke personen en rechtspersonen.
- Indien een strafbaar feit wordt begaan door een rechtspersoon, kan de strafvervolging worden ingesteld en kunnen de in de wet voorziene straffen en maatregelen, indien zij daarvoor in aanmerking komen, worden uitgesproken: 1°. tegen die rechtspersoon, dan wel 2°. tegen hen die tot het feit opdracht hebben gegeven, alsmede tegen hen die feitelijke leiding hebben gegeven aan de verboden gedraging, dan wel 3°. tegen de onder 1° en 2° genoemden te zamen.
- Voor de toepassing van de vorige leden wordt met de rechtspersoon gelijkgesteld: de vennootschap zonder rechtspersoonlijkheid, de maatschap, de rederij en het doelvermogen.
←
Terug 50 · Persoonlijke omstandigheden bij deelneming
Verder 52 · Medeplichtigheid aan een overtreding
→
Artikel 51 Sr: Strafbaarheid van rechtspersonen
Strafbaarheid van rechtspersonen
Wettekst
Toelichting
Niet alleen mensen kunnen een strafbaar feit plegen, ook bedrijven en andere rechtspersonen. Dit artikel legt dat vast en regelt tegelijk wie er dan vervolgd kan worden. De officier van justitie kan kiezen: hij vervolgt de rechtspersoon, of degenen die opdracht hebben gegeven of feitelijk leiding hebben gegeven aan de verboden gedraging, of beide. Kiest hij voor beide, dan mogen dat afzonderlijke zaken zijn die op verschillende momenten worden behandeld. De regeling geldt zowel voor misdrijven als voor overtredingen, en een rechtspersoon kan in elke vorm van betrokkenheid strafbaar zijn, dus bijvoorbeeld ook als medepleger of medeplichtige.
Wanneer een rechtspersoon zelf dader is
Een rechtspersoon handelt altijd via mensen, dus de vraag is wanneer het gedrag van een medewerker als gedrag van de organisatie geldt. Volgens vaste rechtspraak van de Hoge Raad is dat zo wanneer de gedraging redelijkerwijs aan de rechtspersoon kan worden toegerekend. Of dat zo is, hangt af van de omstandigheden van het geval; een algemene regel is er niet. Een belangrijk aanknopingspunt is of de gedraging in de sfeer van de rechtspersoon plaatsvond. Daarvoor wordt onder meer gekeken of degene die handelde voor de rechtspersoon werkzaam was, of de gedraging paste in de normale bedrijfsvoering, of zij de rechtspersoon van nut was, en of de rechtspersoon erover kon beschikken en het gedrag heeft aanvaard. Ook het niet treffen van maatregelen om zulk gedrag te voorkomen kan onder dat aanvaarden vallen. Is voor het delict opzet of schuld nodig, dan moet dat eveneens bij de rechtspersoon komen vast te staan. Wat een bestuurder of andere leidinggevende wist, kan daarbij aan de organisatie worden toegerekend. Schuld van de organisatie zelf blijkt vaak uit de manier waarop het werk was georganiseerd en gecontroleerd.
Opdracht geven en feitelijk leidinggeven
Naast de rechtspersoon kunnen individuen worden aangepakt. Dat veronderstelt wel steeds dat de rechtspersoon zelf het strafbare feit heeft begaan; staat dat niet vast, dan kan ook de opdrachtgever of leidinggever daarvoor niet worden veroordeeld. Opdracht geven is de meest directe vorm: iemand geeft de uitdrukkelijke instructie die tot het feit leidt. Feitelijk leidinggeven is ruimer en komt vaker voor. Daarvoor is vereist dat iemand op de hoogte was van het verboden gedrag, althans bewust de aanmerkelijke kans daarop aanvaardde, en dat hij bevoegd en redelijkerwijs gehouden was om in te grijpen maar dat naliet. Wie de macht en de plicht had om er een eind aan te maken en dat bewust niet deed, kan dus persoonlijk worden vervolgd, ook zonder zelf iets te hebben uitgevoerd. Aansprakelijkheid volgt niet automatisch uit een functie of een titel, en omgekeerd is een officiële functie ook niet nodig: het gaat om wat iemand wist en kon.
Welke organisaties eronder vallen
- Rechtspersonen. De besloten en naamloze vennootschap, de vereniging, de stichting en de coöperatie vallen er zonder meer onder.
- Gelijkgestelde samenwerkingsvormen. Het derde lid rekent daar ook de vennootschap zonder rechtspersoonlijkheid, de maatschap, de rederij en het doelvermogen toe.
- De overheid. Voor overheden gelden bijzondere regels. Gemeenten, provincies en andere lagere overheden kunnen in beginsel gewoon worden vervolgd. Dat ligt anders bij gedragingen die naar hun aard alleen door ambtenaren kunnen worden verricht bij de uitvoering van een overheidstaak, zodat een particulier ze niet op dezelfde voet zou kunnen verrichten. Voor zulke gedragingen kunnen ook de ambtenaren die er opdracht of leiding aan gaven niet op grond van dit artikel worden vervolgd. De Staat zelf kan volgens de Hoge Raad helemaal niet strafrechtelijk worden vervolgd.
De straf voor een rechtspersoon
Een rechtspersoon kan geen gevangenisstraf ondergaan. De wet zegt daarom dat de straffen en maatregelen worden opgelegd voor zover zij daarvoor in aanmerking komen. In de praktijk draait het vooral om de geldboete; is de gewone boetecategorie te laag, dan mag de rechter bij een rechtspersoon onder voorwaarden een hogere categorie toepassen. Ook de ontneming van wederrechtelijk verkregen voordeel is mogelijk, net als bijkomende straffen zoals openbaarmaking van het vonnis of verbeurdverklaring. Bij economische delicten kan de rechter bovendien de onderneming stilleggen. De natuurlijke personen die opdracht of feitelijke leiding gaven, kunnen wel de gewone straffen krijgen die op het feit staan.
Een voorbeeld: een transportbedrijf laat jarenlang met overbeladen voertuigen rijden omdat dat goedkoper is. De chauffeurs voeren de ritten uit, de planning wordt centraal gemaakt en de directie weet ervan maar grijpt niet in. Dan kan zowel de vennootschap worden vervolgd als de directeur die het patroon kende en het liet doorgaan.
In de praktijk
Voor ondernemers is dit artikel de reden dat interne afspraken, instructies en toezicht ertoe doen. Wie kan laten zien dat er reële maatregelen waren om overtredingen te voorkomen en dat daarop werd gehandhaafd, staat sterker wanneer een medewerker toch de fout in gaat. Voor bestuurders en leidinggevenden geldt dat een strafrechtelijk onderzoek zich al snel ook op hen persoonlijk kan richten; het is verstandig daarvoor eigen rechtsbijstand te betrekken, omdat het belang van de onderneming en dat van de leidinggevende uiteen kunnen lopen.
Redactionele toelichting .
Geen juridisch advies.
Relevante jurisprudentie
Deze uitspraken bepalen hoe dit artikel wordt toegepast.
-
Wanneer is een rechtspersoon dader van een strafbaar feit?
De wet geeft geen maatstaf voor het daderschap van de rechtspersoon; het is aan de rechter om die in te vullen, aldus de Hoge Raad. Een rechtspersoon kan als dader worden aangemerkt als de gedraging redelijkerwijs aan hem kan worden toegerekend, wat afhangt van de concrete omstandigheden en van de aard van de gedraging. Een belangrijk oriëntatiepunt is of de gedraging in de sfeer van de rechtspersoon heeft plaatsgevonden; daarvan kan sprake zijn als iemand voor de rechtspersoon werkzaam was, de gedraging in de normale bedrijfsvoering past, zij de rechtspersoon dienstig was, of de rechtspersoon erover kon beschikken of zij plaatsvond en zulk gedrag placht te aanvaarden, waaronder ook valt het niet betrachten van de zorg die redelijkerwijs van hem kon worden gevergd. Het oordeel van het hof dat het uitrijden van mest aan de verdachte rechtspersoon kon worden toegerekend was onvoldoende gemotiveerd; het arrest is vernietigd en de zaak verwezen.
-
Wanneer geeft iemand feitelijk leiding aan een verboden gedraging?
De Hoge Raad verduidelijkt op hoofdlijnen wanneer iemand aansprakelijk is voor het feitelijk leidinggeven aan een verboden gedraging van een rechtspersoon. Eerst moet vaststaan dat de rechtspersoon een strafbaar feit heeft begaan; pas daarna komt het leidinggeven aan de orde. Dat iemand bestuurder is, is daarvoor niet genoeg, maar zo'n juridische positie is ook niet nodig: het kan gaan om actief en effectief gedrag, om een verboden gedraging die het onvermijdelijke gevolg is van het gevoerde beleid, of om een zodanige bijdrage en zo'n initiatief binnen een complex van gedragingen dat van leidinggeven kan worden gesproken, en onder omstandigheden zelfs om een passieve rol van iemand die bevoegd en gehouden was maatregelen te nemen en dat naliet. In het leidinggeven ligt een eigen opzeteis op de verboden gedraging besloten, waarvoor als ondergrens geldt dat hij bewust de aanmerkelijke kans daarop aanvaardt. Het hof kon oordelen dat de verdachte leiding gaf aan onjuiste belastingaangiften; het beroep is verworpen, op een strafvermindering wegens tijdsverloop na.
-
Welke vraag moet de rechter eerst beantwoorden?
Bij de vraag of iemand aansprakelijk is voor het opdracht geven tot of het feitelijk leidinggeven aan een verboden gedraging van een rechtspersoon, moet eerst worden vastgesteld dat die rechtspersoon een strafbaar feit heeft begaan, oordeelt de Hoge Raad. Pas als dat zo is, komt de vraag aan de orde of bewezen kan worden dat de verdachte daaraan leiding of daartoe opdracht heeft gegeven; het opzet van de rechtspersoon moet worden onderscheiden van wat voor het leidinggeven of opdracht geven nodig is. Het hof had de verdachte vrijgesproken omdat niet bewezen kon worden dat hij zelf de aangiften onjuist had gedaan, en was daarmee buiten de tenlastelegging gegaan. Het arrest is vernietigd en de zaak is teruggewezen.
-
Kan een ontbonden vennootschap nog worden vervolgd?
De Hoge Raad geeft de regel voor vervolging van een rechtspersoon of een daarmee gelijkgestelde entiteit, zoals een vennootschap zonder rechtspersoonlijkheid, die niet meer bestaat. Was bij het instellen van de vervolging voor derden kenbaar dat zij was ontbonden, bijvoorbeeld door inschrijving in het handelsregister, dan is het recht tot strafvordering tegen haar vervallen; dat laat onverlet dat wie opdracht of feitelijk leiding gaf nog kan worden vervolgd. Was dat niet kenbaar, dan blijft de entiteit in zoverre ook strafrechtelijk bestaan zolang zij in liquidatie is. Rijst uit de stukken een rechtstreeks en ernstig vermoeden van ontbinding, dan moet de officier van justitie dat nader onderzoeken. Omdat uit de overgelegde uittreksels geen inschrijving van ontbinding bleek, faalde de klacht; het arrest is op een ander punt vernietigd.
Uitspraken via rechtspraak.nl. De samenvattingen zijn van de redactie.