Artikel 390 Sr: De schipper die zich aan het voeren van het schip onttrekt

De schipper voert het gezag, maar daar hoort een plicht bij: hij moet het schip ook werkelijk voeren. Artikel 390 Sr stelt strafbaar dat hij zich daar tijdens de reis opzettelijk aan onttrekt, wanneer daardoor de veiligheid van de opvarenden, van het vaartuig of van de zaken aan boord in gevaar komt. Het is daarmee het spiegelbeeld van de bepalingen die het gezag van de schipper juist beschermen.

De bestanddelen

• Schipper van een Nederlands vaartuig — de bepaling richt zich tot degene die het gezag voert over een vaartuig onder Nederlandse vlag.
• Gedurende de reis — het moet gaan om de periode waarin het vaartuig onderweg is. Die periode loopt door tot het vaartuig op zijn eindbestemming heeft afgemeerd, zodat ook het verblijf in een tussenhaven er nog onder valt.
• Zich opzettelijk onttrekken aan het voeren — hij legt zijn taak neer of maakt zich onbereikbaar. Het opzet moet gericht zijn op dat onttrekken zelf. Wie door ziekte of uitputting niet meer kan functioneren, onttrekt zich niet in de zin van dit artikel, al kan dan de vraag rijzen of hij tijdig voor vervanging had moeten zorgen.

- Gevaar voor opvarenden, vaartuig of zaken — dit is het bestanddeel dat de strafbaarheid begrenst. Ontstaat er geen gevaar, dan is er geen misdrijf; het gaat dan hooguit om een arbeidsrechtelijke of tuchtrechtelijke kwestie.

De straf

Op dit feit staat een gevangenisstraf van ten hoogste een jaar; de rechter kan ook kiezen voor een geldboete van de derde categorie. Dat is licht in vergelijking met de andere bepalingen van deze titel. De verklaring ligt in de aard van het feit: het gaat om een plichtsverzuim en niet om een aanval op personen of op het schip. Loopt het gevaar uit op letsel of de dood, dan komen de bepalingen over dood of zwaar letsel door schuld in beeld, met hun eigen, hogere maxima.

Wat het gevaar bepaalt

Of er gevaar is ontstaan, wordt beoordeeld naar de omstandigheden op dat moment: het vaarwater, het weer, de drukte, de staat van het schip en de vraag of iemand anders de taak kon overnemen. Een schipper die zijn plaats verlaat op open water in rustige omstandigheden met een gekwalificeerde vervanger, brengt niets in gevaar. Dezelfde handeling in een druk vaarwater of bij slecht zicht kan wel degelijk gevaar opleveren.

Afbakening

Neemt een opvarende de zeggenschap over, dan is artikel 386 Sr van toepassing; onttrekt de schipper het schip aan de eigenaar om het voor zichzelf te gebruiken, dan artikel 387 Sr. Legt de schipper een onware verklaring af over wat er tijdens de reis is gebeurd, dan geldt artikel 389bis Sr. Ontstaat door het onttrekken een aanvaring of ander ongeval, dan kunnen de bepalingen over gemeengevaarlijke misdrijven en over dood door schuld daarnaast van toepassing zijn.

In de praktijk

Strafzaken op dit punt zijn zeldzaam; het meeste wordt afgedaan via het tuchtrecht voor de scheepvaart, waarin een tuchtcollege kan oordelen over het handelen van een schipper en maatregelen kan opleggen die zijn bevoegdheid raken. Dat spoor loopt naast het strafrecht en kent een eigen procedure. Voor opvarenden die zich onveilig voelen doordat de schipper zijn taak niet vervult, is het van belang de waarnemingen vast te leggen en dit bij de rederij en zo nodig bij de inspectie te melden.