Artikel 46b Sr: Vrijwillige terugtred bij poging en voorbereiding

Wie aan een misdrijf begint en het uit zichzelf niet afmaakt, blijft voor die poging of voorbereiding buiten schot. Dat is de kern van dit artikel: als het misdrijf niet is voltooid door omstandigheden die van de wil van de dader afhangen, bestaat er juridisch gezien geen poging en geen voorbereiding. De wet biedt daarmee een uitweg aan degene die zich nog bedenkt, en beschermt zo het beoogde slachtoffer.

Vrijwillig of gedwongen

Alles draait om de reden waarom het misdrijf niet is afgemaakt. Stopt de dader omdat hij het zelf niet meer wil, dan is de terugtred vrijwillig. Stopt hij omdat het niet lukt, omdat er een alarm afgaat, omdat een getuige opduikt of omdat de politie eraan komt, dan is het misdrijf uitgebleven door omstandigheden van buiten en blijft de poging strafbaar. De beoordeling is niet zuiver innerlijk: de rechter kijkt naar wat er feitelijk gebeurde en of de dader op dat moment redelijkerwijs nog vrij was om door te gaan.

Niet doorgaan is soms niet genoeg

Bij een poging die nog in de beginfase steekt, volstaat het om ermee op te houden. Is de dader al verder gevorderd en dreigt het gevolg ook zonder verdere handeling in te treden, dan moet hij ingrijpen om dat gevolg te voorkomen. Alleen weglopen helpt dan niet: hij zal het gevaar moeten wegnemen, bijvoorbeeld door hulp te halen of het gevolg zelf af te wenden. Terugtred is bovendien alleen mogelijk zolang het misdrijf nog niet is voltooid; is het feit eenmaal af, dan kan berouw hooguit meewegen bij de straf.

Wat er wel overblijft

De bepaling wist alleen de poging of de voorbereiding uit. Feiten die de dader onderweg al voltooid heeft, blijven strafbaar. Wie inbreekt en zich vervolgens bedenkt voordat hij iets meeneemt, ontkomt aan de poging tot diefstal, maar niet aan het beschadigen van de deur of aan het binnendringen zelf. Er kunnen dus meerdere feiten in het spel zijn, waarvan er maar één door de terugtred verdwijnt.

Verhouding tot poging, voorbereiding en deelneming

• Tegenover artikel 45 Sr. Poging veronderstelt een begin van uitvoering; deze bepaling neemt de strafbaarheid daarvan weg als de dader zelf afhaakt.
• Tegenover de artikelen 46 en 46a Sr. De regel geldt uitdrukkelijk ook voor voorbereiding, zodat wie zijn plan laat varen en de middelen niet gebruikt eveneens buiten schot kan blijven. Hetzelfde wordt aangenomen bij de poging tot uitlokking van artikel 46a Sr: wie zijn aansporing intrekt en zo voorkomt dat de ander eraan begint, kan zich daar ook op beroepen.
• Als er meer daders zijn. Terugtred werkt in beginsel alleen voor degene van wiens wil het uitblijven van het misdrijf echt afhing. Volgens de Hoge Raad hebben medeplegers daarom in de regel geen voordeel bij het afhaken van een van hen. Een medepleger die zich op terugtred wil beroepen, zal dus ook moeten verhinderen dat zijn mededaders het feit alsnog afmaken. Voor de uitlokker en de medeplichtige van artikel 47 en artikel 48 Sr ligt het anders: zij zijn alleen strafbaar als de hoofddader een strafbaar feit begaat, dus als die hoofddader vrijwillig terugtreedt, gaan zij ook vrijuit.

Een voorbeeld: iemand dringt een woning binnen om te stelen, doorzoekt niets, laat alles liggen en vertrekt omdat hij het toch niet over zijn hart kan verkrijgen. Er was niemand die hem stoorde en niets wat hem tegenhield. De poging tot diefstal vervalt dan; het binnendringen zelf blijft wel een strafbaar feit.

In de praktijk

Een beroep op terugtred wordt door de verdediging vaak gedaan en door het openbaar ministerie vrijwel altijd bestreden met de stelling dat er toch een externe oorzaak was. Beslissend zijn de details van het verloop: hoe lang duurde het, wat gebeurde er vlak voor het stoppen, was er iemand in de buurt. Getuigenverklaringen, camerabeelden en de eigen verklaring van de verdachte krijgen daardoor veel gewicht. Voor wie zich in zo'n situatie bevindt is dit ook een praktische boodschap: alsnog ingrijpen of hulp inschakelen kan juridisch verschil maken en kan schade voorkomen.