- Met gevangenisstraf van ten hoogste twee jaren of geldboete van de vierde categorie wordt gestraft: 1°. hij die een ander door geweld of enige andere feitelijkheid of door bedreiging met geweld of enige andere feitelijkheid, gericht hetzij tegen die ander hetzij tegen derden, wederrechtelijk dwingt iets te doen, niet te doen of te dulden; 2°. hij die een ander door bedreiging met smaad of smaadschrift dwingt iets te doen, niet te doen of te dulden.
- In het geval onder 2° omschreven wordt het misdrijf niet vervolgd dan op klacht van hem tegen wie het gepleegd is.
Artikel 284 Sr: Dwang
Dwang
Wettekst
Toelichting
Artikel 284 Sr beschermt de vrijheid om zelf te beslissen. Strafbaar is wie een ander zonder recht dwingt iets te doen, iets na te laten of iets te ondergaan. Dat kan door geweld of bedreiging met geweld, maar ook door een andere feitelijkheid of de dreiging daarmee. De tweede variant betreft de dreiging met smaad of smaadschrift, waarmee ook chantage met een onthulling onder de bepaling valt.
De bestanddelen van de eerste variant
- Een middel — geweld of enige andere feitelijkheid, of dreiging daarmee. Onder geweld valt volgens artikel 81 Sr ook iemand bewusteloos of weerloos maken. 'Andere feitelijkheid' is een ruim begrip voor elke vorm van feitelijke druk die geen geweld is, zoals iemand insluiten, de weg versperren of een machtspositie inzetten. De druk moet wel zo sterk zijn dat het slachtoffer er in de gegeven situatie redelijkerwijs niet tegenop kon. Voelde iemand zich alleen onder druk gezet, maar kon hij daar in feite wel tegenin gaan, dan is er geen dwang.
- Gericht tegen het slachtoffer of tegen derden — dreigen met geweld tegen bijvoorbeeld een familielid telt evengoed mee.
- Wederrechtelijk dwingen — er moet druk zijn uitgeoefend waar geen recht op bestond. Wie een bevoegdheid gebruikt, zoals een schuldeiser die een procedure aankondigt, dwingt in de regel niet wederrechtelijk.
- Iets doen, niet doen of dulden — het slachtoffer moet daadwerkelijk zijn gedrag hebben aangepast. Blijft het bij een poging, dan is er geen voltooid feit maar kan poging tot dwang aan de orde zijn.
- Opzet — dwingen doe je willens en wetens. De dader moet ook weten, of op de koop toe nemen, dat hij geen recht heeft om de druk uit te oefenen. Voorwaardelijk opzet volstaat.
De tweede variant: dreigen met smaad
Onder 2° staat het dwingen door dreiging met smaad of smaadschrift. Het gaat om de klassieke chantage: iemand wordt onder druk gezet met de aankondiging dat een belastende beschuldiging openbaar wordt gemaakt. Wat onder smaad en smaadschrift valt, volgt uit artikel 261 Sr. Voor deze variant bepaalt het tweede lid dat vervolging alleen plaatsvindt op klacht van degene tegen wie het feit is gepleegd. Voor de eerste variant is geen klacht nodig.
De straf
De wet noemt voor beide varianten gevangenisstraf van ten hoogste twee jaren of een geldboete van de vierde categorie. In veel zaken wordt dwang ten laste gelegd naast andere feiten, bijvoorbeeld bij huiselijk geweld of bij conflicten in de criminele sfeer.
De grens met stevig onderhandelen
Niet elke druk is strafbare dwang. Zakelijk aandringen, een aanbod met een deadline of het aankondigen van een civiele procedure blijven in de regel binnen de grenzen van wat mag, ook als de ander zich daardoor in het nauw gedreven voelt. Beslissend is of het gebruikte middel en het beoogde doel te rechtvaardigen zijn. Wordt iemand met geweld of met een dreigende onthulling tot iets bewogen waarop geen recht bestaat, dan is de grens overschreden. Ook een stap die op zichzelf is toegestaan, kan een strafbaar drukmiddel worden wanneer zij wordt ingezet om iets los te krijgen waarop de ander geen aanspraak heeft.
Afbakening
Wordt het slachtoffer vastgehouden om een ander onder druk te zetten, dan is er gijzeling volgens artikel 282a Sr. Gaat het om afgifte van geld of goederen onder bedreiging, dan is afpersing de aangewezen bepaling. Bij dreiging met bepaalde ernstige misdrijven geldt artikel 285 Sr, dat naast dit artikel kan worden toegepast. Wordt iemand stelselmatig lastiggevallen om hem tot iets te dwingen, dan is er belaging volgens artikel 285b Sr, ook een klachtdelict. Artikel 284a Sr kent een bijzondere vorm van dwang door dreiging rond splijtstof.
In de praktijk
Voor slachtoffers is het belangrijk vast te leggen wat er precies is geëist en met welk dreigement, bijvoorbeeld door berichten te bewaren. Bij de chantagevariant is een uitdrukkelijke klacht nodig: zeg bij de politie dat u vervolging wenst en doe dat op tijd.
Wie zelf onder druk wordt gezet, doet er goed aan niet in te gaan op de eis en hulp te zoeken bij de politie of een advocaat. Toegeven leidt in de praktijk zelden tot het einde van de druk.
Redactionele toelichting .
Geen juridisch advies.
Relevante jurisprudentie
Deze uitspraken bepalen hoe dit artikel wordt toegepast.
-
Moet het opzet bij dwang ook op de wederrechtelijkheid gericht zijn?
De Hoge Raad beslist dat het opzetvereiste dat in het bestanddeel 'dwingen' besloten ligt, ook betrekking heeft op de wederrechtelijkheid van de gedraging. Het hof kon uit de bewijsmiddelen afleiden dat het opzet van de verdachte in elk geval in voorwaardelijke vorm op die wederrechtelijkheid was gericht; verder toetsen kan de Hoge Raad niet. Ook het beroep op verschoonbare dwaling over het recht is terecht verworpen. Het cassatieberoep wordt verworpen.
-
Kan dwang bestaan uit niets anders dan gesproken woorden?
De Hoge Raad stelt vast dat van dwingen door een feitelijkheid alleen sprake kan zijn als de verdachte door die feitelijkheid opzettelijk heeft veroorzaakt dat het slachtoffer tegen zijn of haar wil iets heeft gedaan, niet gedaan of geduld. De opvatting dat een feitelijkheid niet uitsluitend uit het uitspreken van woorden kan bestaan, vindt geen steun in het recht. Het oordeel van het hof dat de aangevers zich redelijkerwijs niet aan de voortzetting van de telefoongesprekken konden onttrekken en aldus iets hebben geduld, is daarom juist en toereikend gemotiveerd. Het cassatieberoep wordt verworpen.
Uitspraken via rechtspraak.nl. De samenvattingen zijn van de redactie.