Artikel 49 Sr: De straf op medeplichtigheid

Wie als medeplichtige aan een misdrijf wordt veroordeeld, riskeert een lagere straf dan de dader. Dit artikel regelt hoeveel lager: het maximum van de hoofdstraffen dat op het misdrijf staat, gaat bij medeplichtigheid met een derde omlaag. Wie een medeplichtige is, staat in artikel 48 Sr; dit artikel gaat alleen over de gevolgen daarvan voor de strafmaat.

Hoe de verlaging werkt

De korting werkt op het wettelijke maximum, niet op de straf die de rechter in gedachten had. Staat op een misdrijf bijvoorbeeld twaalf jaar gevangenisstraf, dan kan de medeplichtige daaraan hooguit acht jaar overhouden. Wat de rechter binnen die ruimte oplegt, hangt af van de ernst van het feit, het aandeel van de medeplichtige en zijn persoonlijke omstandigheden. In de praktijk blijft de opgelegde straf meestal ruim onder het maximum.

Misdrijven met levenslange gevangenisstraf

Bij een misdrijf waarop levenslange gevangenisstraf staat, valt er niets met een derde te verminderen. Voor die gevallen bepaalt het tweede lid dat er gevangenisstraf van ten hoogste twintig jaar wordt opgelegd. De medeplichtige aan het zwaarste misdrijf loopt dus geen levenslange straf op, maar wel een zeer forse tijdelijke straf.

Bijkomende straffen en de grens van het opzet

• Bijkomende straffen blijven gelijk. Wat als bijkomende straf op het misdrijf zelf mogelijk is, blijft ook bij medeplichtigheid mogelijk; daar geldt de vermindering niet.
• Alleen wat opzettelijk is bevorderd. Bij het bepalen van de straf tellen alleen de handelingen mee die de medeplichtige opzettelijk gemakkelijker heeft gemaakt of heeft aangemoedigd. Doet de dader méér dan dat, dan blijft dat meerdere bij de strafoplegging buiten beschouwing.
• Gevolgen tellen wél mee. De gevolgen van wat de medeplichtige heeft bevorderd komen voor zijn rekening, ook als hij die niet had voorzien. Wie helpt iemand van zijn vrijheid te beroven, en het slachtoffer loopt daarbij zwaar lichamelijk letsel op, krijgt te maken met het hogere strafmaximum dat de wet voor die zwaardere variant geeft.

Dat onderscheid is het hart van het vierde lid. Wie een auto uitleent voor een inbraak, terwijl de inbrekers tegen de afspraak in zwaar geweld tegen een bewoner gebruiken, wordt niet op dat geweld afgerekend. Volgens vaste rechtspraak van de Hoge Raad loopt dat via de straf en niet via de veroordeling: de medeplichtige kan worden veroordeeld voor medeplichtigheid aan het feit zoals het werkelijk is gepleegd, maar de straf wordt afgemeten aan wat hij zelf wilde bevorderen, en ook het strafmaximum wordt van dat lichtere feit afgeleid. Het strafrecht rekent de medeplichtige dus af binnen de grenzen van zijn eigen opzet, met de gevolgen van zijn eigen bijdrage erbij.

Verhouding tot de andere deelnemingsvormen

De medepleger en de uitlokker uit artikel 47 Sr worden als dader gestraft en kennen deze korting niet. Voor hen geldt het volle maximum van het misdrijf. Dat maakt het verschil tussen medeplegen en medeplichtigheid in de rechtszaal zo belangrijk: het gaat niet alleen om de naam van de rol, maar meteen om een derde van de strafruimte. Ook de uitlokker wordt in artikel 47 lid 2 Sr begrensd tot wat hij opzettelijk heeft uitgelokt. Bij hem werkt die grens echter al door in de veroordeling: hij wordt alleen veroordeeld voor wat hij bedoelde uit te lokken. Wordt daarnaast ook nog een poging ten laste gelegd, dan is er sprake van twee verschillende verminderingsgronden, waarvan artikel 45 Sr de ene en dit artikel de andere regelt.

In de praktijk

Voor een verdachte loont het om de eigen rol nauwkeurig te laten vaststellen. Twee vragen komen bijna altijd terug: had de verdachte de leiding of stond hij op afstand, en hoever reikte zijn wetenschap over wat er zou gebeuren? Beide vragen bepalen zowel de kwalificatie als de hoogte van de straf. Voor slachtoffers verandert dit artikel niets aan de mogelijkheid om schade te vorderen: ook een medeplichtige kan aansprakelijk zijn voor schade die uit het feit is voortgekomen, voor zover die schade binnen zijn bijdrage past.