- Met gevangenisstraf van ten hoogste zes maanden of geldboete van de derde categorie wordt gestraft: 1°. hij die opzettelijk iemand die schuldig is aan of verdachte is van enig misdrijf, verbergt of hem behulpzaam is in het ontkomen aan de nasporing van of aanhouding door de ambtenaren van de justitie of politie; 2°. hij die nadat enig misdrijf is gepleegd, met het oogmerk om het te bedekken of de nasporing of vervolging te beletten of te bemoeilijken, voorwerpen waarop of waarmede het misdrijf gepleegd is of andere sporen van het misdrijf vernietigt, wegmaakt, verbergt of aan het onderzoek van de ambtenaren van de justitie of politie onttrekt; 3°. hij die opzettelijk voorwerpen die kunnen dienen om de waarheid aan de dag te brengen of om wederrechtelijk verkregen voordeel als bedoeld in artikel 36e aan te tonen, met het oogmerk om de inbeslagneming daarvan te beletten, te belemmeren of te verijdelen, verbergt, vernietigt, wegmaakt of aan het onderzoek van de ambtenaren van de justitie of politie onttrekt, dan wel door het opzettelijk verstrekken van gegevens of inlichtingen aan derden die inbeslagneming belet, belemmert of verijdelt.
- In het geval het misdrijf, bedoeld in het eerste lid, een terroristisch misdrijf betreft, kan een gevangenisstraf van ten hoogste vier jaren of geldboete van de vijfde categorie worden opgelegd.
- Deze bepalingen zijn niet van toepassing op hem die de daarin vermelde handelingen verricht ten einde gevaar van vervolging te ontgaan of af te wenden van een van zijn bloedverwanten of aangehuwden in de rechte linie of in de tweede of derde graad van de zijlinie of van zijn echtgenoot of gewezen echtgenoot.
- Met ambtenaren van de justitie of politie worden gelijkgesteld: personen in de openbare dienst van een internationaal gerecht dat zijn rechtsmacht ontleent aan een verdrag waarbij het Koninkrijk partij is, die belast zijn met de opsporing of vervolging van enig misdrijf, alsmede personen in de openbare dienst van een vreemde staat die in Nederland op door het volkenrecht toegelaten wijze hun bediening uitoefenen.
Artikel 189 Sr: Begunstiging en het wegmaken van sporen
Begunstiging en het wegmaken van sporen
Wettekst
Toelichting
Artikel 189 Sr beschermt het opsporingsonderzoek. Strafbaar is niet het oorspronkelijke misdrijf, maar wat er daarna omheen gebeurt: iemand die schuldig is of verdacht wordt uit het zicht van justitie houden, en sporen of voorwerpen wegmaken zodat de waarheid niet meer boven tafel komt. Deze vorm van hulp achteraf wordt begunstiging genoemd; zij is een zelfstandig misdrijf en staat los van deelneming aan het oorspronkelijke feit. Het moet gaan om een misdrijf; hulp na een overtreding valt er niet onder.
De drie varianten
- Een verdachte verbergen of helpen ontkomen — het eerste onderdeel ziet op het uit handen van politie en justitie houden van iemand die schuldig is aan of verdacht wordt van een misdrijf. Dat de geholpen persoon werkelijk schuldig is, hoeft niet vast te staan; dat hij verdachte is, is genoeg.
- Sporen en voorwerpen wegmaken — het tweede onderdeel ziet op het vernietigen, wegmaken, verbergen of aan het onderzoek onttrekken van voorwerpen waarop of waarmee het misdrijf is gepleegd, of van andere sporen, met het doel het feit te bedekken of het onderzoek te frustreren.
- Inbeslagneming frustreren — het derde onderdeel richt zich op voorwerpen die kunnen dienen om de waarheid aan te tonen of om wederrechtelijk verkregen voordeel als bedoeld in artikel 36e Sr vast te stellen. Ook het opzettelijk tippen van derden, waardoor een inbeslagneming misloopt, valt hieronder.
Opzet en oogmerk
Alle varianten vragen opzet. Bij het eerste onderdeel moet de dader hebben geweten, of ten minste bewust hebben aanvaard, dat de persoon die hij hielp schuldig of verdachte was. Bij het tweede en derde onderdeel is meer nodig: een oogmerk, gericht op het bedekken van het feit, het bemoeilijken van onderzoek of vervolging, of het verhinderen van een inbeslagneming. Handelt iemand zonder dat doel, bijvoorbeeld door tijdens een schoonmaak zonder erg iets weg te gooien, dan ontbreekt een bestanddeel. Volgens de Hoge Raad is aan het oogmerk wel voldaan als de dader moet hebben beseft dat zijn handelen noodzakelijk meebracht dat sporen van het misdrijf zouden verdwijnen.
De uitzondering voor naasten en voor de dader zelf
Het derde lid bevat een opmerkelijke uitzondering. De bepaling geldt niet voor wie handelt om vervolging af te wenden van een naaste: bloedverwanten en aanverwanten in de rechte lijn en in de tweede of derde graad van de zijlijn, en de echtgenoot of gewezen echtgenoot. Ouders, kinderen, broers en zussen zijn dus niet strafbaar omdat zij hebben geprobeerd hun familielid buiten schot te houden; wordt de zaak toch voor de rechter gebracht, dan volgt ontslag van rechtsvervolging. De wetgever erkent daarmee dat van naasten niet kan worden gevergd dat zij meewerken aan de vervolging van hun eigen familie. De uitzondering ziet op de in dit artikel omschreven handelingen; zij maakt niet alles wat een familielid doet straffeloos.
Volgens vaste rechtspraak van de Hoge Raad is artikel 189 Sr evenmin van toepassing op de dader van het misdrijf zelf. Wie zijn eigen sporen wegmaakt of zichzelf verborgen houdt, is daarvoor niet als begunstiger strafbaar. Dat past bij de gedachte achter de bepaling: zij richt zich tegen de buitenstaander die het onderzoek naar een ander dwarsboomt.
De straf
Het basismaximum is gevangenisstraf van ten hoogste zes maanden of een geldboete van de derde categorie. Betreft het onderliggende misdrijf een terroristisch misdrijf, dan kan volgens het tweede lid een gevangenisstraf van ten hoogste vier jaren of een geldboete van de vijfde categorie worden opgelegd. Het vierde lid stelt met de Nederlandse justitie- en politieambtenaren gelijk: medewerkers van een internationaal gerecht dat zijn rechtsmacht aan een verdrag ontleent en die met opsporing of vervolging zijn belast, en functionarissen van een vreemde staat die hier volkenrechtelijk toegestaan optreden.
Afbakening
Begunstiging gaat over hulp die pas na het feit wordt bedacht en gegeven. Is de hulp al vóór het feit toegezegd, bijvoorbeeld doordat iemand de dader vooraf belooft dat hij na afloop bij hem kan onderduiken, dan is die helper geen begunstiger maar medeplichtige of medepleger; dan gelden artikel 47 Sr en artikel 48 Sr. Gaat het om het overnemen of voorhanden hebben van een goed uit misdrijf, dan is heling in de zin van artikel 416 Sr aan de orde; gaat het om het verhullen van de herkomst van vermogen, dan witwassen op grond van artikel 420bis Sr. Het inbouwen van een verborgen ruimte in een voertuig om opsporing te bemoeilijken is apart strafbaar gesteld in artikel 189a Sr. Het belemmeren van een gerechtelijke lijkschouwing valt onder artikel 190 Sr.
In de praktijk
Voor de verdachte zelf geldt dat hij niet hoeft mee te werken aan zijn eigen veroordeling en dat hij voor het wegmaken van zijn eigen sporen niet onder dit artikel valt. Wie een ander daarbij helpt, komt daarentegen zelfstandig in beeld. Wordt u benaderd met het verzoek iets te bewaren, weg te brengen of niet te vertellen, besef dan dat u daarmee zelf verdachte kunt worden. Twijfelt u over uw positie, bijvoorbeeld omdat het om een familielid gaat, vraag dan eerst advies aan een advocaat.
Redactionele toelichting .
Geen juridisch advies.
Relevante jurisprudentie
Deze uitspraken bepalen hoe dit artikel wordt toegepast.
-
Waartegen beschermt de strafbaarstelling van begunstiging?
De Hoge Raad overweegt dat deze bepaling ertoe strekt te voorkomen dat politie of justitie worden tegengewerkt bij het opsporen en aanhouden van de dader van een misdrijf. Wie bij de politie een valse verklaring aflegt ten behoeve van iemand die op dat moment al is aangehouden en naar wie al onderzoek loopt, helpt die persoon dus niet ontkomen aan de nasporing. Het arrest is op dat punt vernietigd en de Hoge Raad heeft zelf vrijgesproken.
-
Zijn camerabeelden voorwerpen die de waarheid aan de dag kunnen brengen?
De Hoge Raad oordeelt dat de opvatting onjuist is dat beelden van een bewakingssysteem geen voorwerpen zijn die kunnen dienen om de waarheid aan de dag te brengen. Die beperking volgt niet uit de bewoordingen of de strekking van de bepaling. Dat andere strafbepalingen wel spreken van een afbeelding of gegevensdrager, doet daaraan niet af. Het beroep is verworpen.
-
Geldt de uitzondering ook bij vrees voor eigen vervolging?
De uitzondering in het derde lid noemt alleen familieleden en de (gewezen) echtgenoot. De Hoge Raad overweegt dat die uitzondering ook geldt voor wie de handelingen mede verricht om vervolging van zichzelf te ontgaan. Het hof had het beroep daarop daarom niet zo mogen verwerpen. Het arrest is vernietigd.
Uitspraken via rechtspraak.nl. De samenvattingen zijn van de redactie.