Artikel 80bis Sr: Omwenteling

Dit artikel legt uit wat de wet bedoelt met omwenteling. Het gaat om het vernietigen of op onwettige wijze veranderen van twee dingen: de grondwettige regeringsvorm, en de orde van troonopvolging. Het begrip komt terug bij de misdrijven tegen de veiligheid van de staat, waar het als bestanddeel of als oogmerk is opgenomen.

De twee onderdelen

• De grondwettige regeringsvorm. De manier waarop het land volgens de Grondwet wordt bestuurd: de verhouding tussen regering, parlement en rechter en de wijze waarop macht wordt verkregen en uitgeoefend.

- De orde van troonopvolging. De regels die bepalen wie het staatshoofd opvolgt en in welke volgorde.

Vernietigen of onwettig veranderen

De wet noemt twee vormen. Vernietigen ziet op het afschaffen of omverwerpen van het bestel. Veranderen op onwettige wijze ziet op wijzigingen die op zichzelf denkbaar zijn, maar die buiten de daarvoor bestemde weg om worden doorgevoerd. Dat tweede onderdeel is het scharnier van de hele bepaling: het is niet verboden om een andere staatsinrichting te willen, het is verboden die af te dwingen langs een weg die de Grondwet niet kent.

Wat hier niet onder valt

Kritiek op de monarchie, pleiten voor een republiek, campagne voeren voor een andere grondwet of demonstreren tegen de regering blijft gewoon toegestaan. De vrijheid van meningsuiting en het recht om te betogen staan daaraan niet in de weg; sterker nog, de weg naar verandering loopt in een democratie juist via debat, verkiezingen en grondwetsherziening. Pas wie de bestaande orde langs onwettige weg wil vervangen, komt in het bereik van dit begrip.

Hoe het begrip wordt gebruikt

Op zichzelf stelt dit artikel niets strafbaar. Het geeft alleen een definitie die elders in het wetboek wordt ingevuld, bij de misdrijven tegen de veiligheid van de staat. Daar wordt het meestal gecombineerd met andere begrippen uit dezelfde titel: de aanslag van artikel 79 Sr, die het moment van het begin van uitvoering vastlegt, en de samenspanning van artikel 80 Sr, die de afspraak zelf omschrijft. Samen bepalen zij hoe vroeg in de tijd het strafrecht bij dit soort zaken kan optreden.

In de praktijk

Vervolgingen waarin dit begrip een rol speelt, zijn zeldzaam en ingrijpend. Waar het aan de orde komt, gaat het debat over de vraag of het gedrag werkelijk gericht was op het langs onwettige weg vervangen of wijzigen van het bestel, of dat het ging om een politieke opvatting die scherp is verwoord maar binnen het toelaatbare blijft. Die grens is van groot belang voor het publieke debat, en zij hoort behoedzaam te worden getrokken. Wie in zo'n zaak betrokken raakt, doet er verstandig aan zich vanaf het begin te laten bijstaan door een advocaat.