Artikel 196 Sr: Zich voordoen als ambtsdrager

Artikel 196 Sr beschermt het vertrouwen dat burgers in ambtsdragers moeten kunnen stellen. Strafbaar is wie opzettelijk onderscheidingstekens draagt die bij een ambt horen, of een handeling verricht die tot dat ambt behoort, terwijl hij het ambt niet bekleedt of erin is geschorst. Het gaat om de schijn van gezag: wie zich voordoet als politieagent, toezichthouder of andere functionaris, kan mensen bewegen tot dingen die zij anders nooit zouden doen.

De bestanddelen

• Onderscheidingstekens dragen — het gaat om uiterlijke kenmerken die bij het ambt horen, zoals een uniform, een insigne of een legitimatie. Een enkel kledingstuk zonder herkenbaar ambtskenmerk is dat niet zonder meer.
• Of een ambtsdaad verrichten — de tweede variant vraagt een handeling die tot het ambt behoort, bijvoorbeeld het staande houden van iemand, het vorderen van gegevens of het doen alsof men een controle uitvoert. Beslissend is of de handeling in die situatie aan de ambtsdrager is voorbehouden; iets wat iedere burger ook mag doen, is geen ambtsdaad.
• Een ambt dat hij niet bekleedt of waarin hij is geschorst — de dader mist de hoedanigheid. Ook wie het ambt wel had maar is geschorst, valt eronder.
• Opzettelijk — het handelen moet gewild zijn. Wie op een feest een uniform draagt in een context waarin niemand het serieus kan nemen, mist doorgaans het opzet dat de bepaling veronderstelt.

De wet eist niet dat er iemand is misleid of benadeeld. De strafbaarheid ligt in het aannemen van de schijn zelf. Dat maakt de bepaling tot een vangnet: vaak is zij het begin van iets ergers, en soms blijft het bij de schijn.

De straf

Ten hoogste drie maanden gevangenisstraf, of anders een geldboete van de tweede categorie: verder gaat de wet hier niet. Dat is bescheiden, maar in de praktijk staat dit feit zelden alleen. Wordt de aangenomen hoedanigheid gebruikt om iets los te krijgen, dan komt daar een aanmerkelijk zwaarder delict bij, en dan bepaalt dat delict de straf.

Afbakening

Artikel 196 Sr ziet alleen op een ambt, dus op een publieke functie. Wie zich ten onrechte voordoet als beoefenaar van een beroep, bijvoorbeeld als arts of advocaat, of onbevoegd een beschermde titel voert, valt niet onder deze bepaling maar onder artikel 436 Sr. Wordt de valse hoedanigheid gebruikt om iemand geld of goederen afhandig te maken, dan is oplichting in de zin van artikel 326 Sr aan de orde; het aannemen van een valse hoedanigheid is daar juist een van de wettelijke oplichtingsmiddelen. Wordt onder die dekmantel een woning binnengegaan, dan kan huisvredebreuk in de zin van artikel 138 Sr volgen, en wordt er iets weggenomen, dan diefstal op grond van artikel 310 Sr. Wie een vals legitimatiebewijs maakt of gebruikt, valt onder de valsheidsdelicten, zoals artikel 231 Sr voor reisdocumenten en identiteitsbewijzen. Artikel 195 Sr ziet op iemand die een recht uitoefent nadat de rechter hem daarvan heeft ontzet.

Een voorbeeld: iemand belt aan met een zelfgemaakte pas en zegt dat hij namens de gemeente een controle komt doen. Ook als hij niets meeneemt en niets vraagt, kan dat onder artikel 196 Sr vallen; neemt hij wel iets mee, dan komt daar een zwaarder feit bij.

In de praktijk

Voor burgers is de belangrijkste tip praktisch: vraag altijd om een legitimatie en laat u niet opjagen. Echte ambtenaren kunnen zich legitimeren en hebben er begrip voor als u dat controleert; bij twijfel kunt u bellen met de instantie waarvan iemand zegt te komen. Bent u slachtoffer geworden, doe dan aangifte en meld ook wat u zich herinnert van de kleding, de pas en het voertuig; dat helpt bij het herkennen van een patroon.