Artikel 271 Sr: Verspreiden van beledigende geschriften en afbeeldingen

Artikel 271 Sr richt zich niet op de maker van een beledigende uiting maar op degene die haar verder brengt. Strafbaar is wie een geschrift of afbeelding met beledigende inhoud, of met voor een overledene smadelijke inhoud, verspreidt, openlijk tentoonstelt of aanslaat, of met dat doel in voorraad heeft. Het tweede lid stelt daarmee gelijk: de inhoud van zo'n geschrift openlijk voorlezen of laten horen.

De gedragingen

• Verspreiden — het stuk onder anderen brengen, in welke vorm dan ook.
• Openlijk tentoonstellen of aanslaan — het zichtbaar maken op een plaats waar publiek er kennis van kan nemen, zoals ophangen of aanplakken.
• In voorraad hebben — het aanhouden van een hoeveelheid met het doel te verspreiden of tentoon te stellen. Bezit voor eigen gebruik valt daar niet onder; het doel maakt het verschil.

- Openlijk ten gehore brengen — de inhoud voorlezen of laten afspelen waar anderen het kunnen horen.

Wetenschap in plaats van vol opzet

De wet vraagt niet dat de verspreider de inhoud wilde onderschrijven. Wel moet hij het stuk bewust verder hebben gebracht: het verspreiden, tentoonstellen of voorlezen zelf gebeurt met opzet. Voor de beledigende of smadelijke aard van de inhoud ligt de lat lager. Strafbaar is wie dat karakter kent of het bewust voor lief neemt, maar ook wie ernstige reden had om het te vermoeden. Wie duidelijke signalen negeert die om nader onderzoek vroegen, kan zich dus niet achter onwetendheid verschuilen. De wet spreekt wel uitdrukkelijk van een ernstige reden: een vage twijfel is niet genoeg.

Dat is een bewuste keuze van de wetgever. Zonder zo'n maatstaf zou iedere tussenschakel zich kunnen verschuilen achter de stelling dat hij de inhoud niet kende. Tegelijk begrenst zij de aansprakelijkheid: wie werkelijk geen enkele reden had om iets te vermoeden, blijft buiten schot. Het gaat daarbij om wat de verspreider zelf wist of had moeten vermoeden; hoe het zat met de maker van het stuk, is voor zijn strafbaarheid niet van belang.

Uitzonderingen

Ook de verspreider kan zich beroepen op de uitzonderingen die bij smaad en belediging gelden. Buiten schot blijft wie te goeder trouw kon aannemen dat het verwetene waar was en dat het algemeen belang de verspreiding eiste (artikel 261 Sr, derde lid). Hetzelfde geldt voor uitingen die bedoeld zijn om een oordeel te geven over de behartiging van openbare belangen en niet verder grieven dan daarvoor nodig is (artikel 266 Sr, tweede lid). Die ruimte wordt aangenomen omdat dit artikel in wezen het doorgeven van zulke uitingen strafbaar stelt; het zou vreemd zijn als de verspreider strenger werd behandeld dan de maker.

De straf en het beroepsverbod

Op beide vormen staat gevangenisstraf van ten hoogste drie maanden of een geldboete van de tweede categorie. Het derde lid voegt daar een bijzondere bijkomende straf aan toe: begaat de dader het feit in zijn beroep en is er ten tijde van het feit nog geen twee jaren verstreken sinds een eerdere veroordeling voor zo'n misdrijf onherroepelijk werd, dan kan hij uit dat beroep worden ontzet. Alleen het nieuwe feit moet in het beroep zijn gepleegd; voor de eerdere veroordeling geldt die eis niet. De bepaling is dus gericht op wie er een gewoonte van maakt.

Klachtvereiste

Het vierde lid koppelt de vervolging aan een klacht van de personen die artikel 269 Sr aanwijst, en bij uitingen over een overledene aan de nabestaanden die artikel 270 Sr, tweede lid, noemt. Alleen in de gevallen van artikel 267 Sr is geen klacht nodig. Voor de termijn en de intrekking gelden de algemene regels van de artikelen 66 en 67 Sr.

In de praktijk

De bepaling stamt uit de tijd van drukwerk, maar de gedragingen zijn goed te herkennen in het digitale verkeer: doorsturen, delen en online plaatsen zijn vormen van verspreiden. Wie een bericht van een ander deelt, doet er dus verstandig aan zich af te vragen wat erin staat.

Voor slachtoffers is het van belang dat de verspreider zelfstandig aansprakelijk is: ook als de oorspronkelijke maker onbekend blijft, kan tegen degene die het materiaal verder bracht worden opgetreden. Leg daarvoor vast wie wat wanneer heeft gedeeld.