Artikel 364 Sr: Rechter die zich laat omkopen

Een rechtsstaat valt of staat bij een rechter die alleen naar het recht en het dossier kijkt. Artikel 364 Sr stelt daarom zwaar strafbaar dat een rechter zich laat betalen: het aannemen van een gift, een belofte of een dienst om de uitkomst van een zaak te laten sturen, en het zelf vragen daarom. De strafmaxima liggen fors hoger dan bij omkoping van een gewone ambtenaar, en het hoogst wanneer het voordeel wordt gegeven of gevraagd om een veroordeling in een strafzaak te bewerkstelligen.

De vier varianten

• Aannemen om invloed uit te oefenen — de rechter neemt iets aan terwijl hij weet of redelijkerwijs moet vermoeden dat het bedoeld is om de beslissing in een zaak die aan hem is voorgelegd te beïnvloeden. Het maximum is negen jaren gevangenisstraf of een geldboete van de vijfde categorie. Zodra de rechter het voordeel aanneemt, is hij strafbaar. Wat hij daarna met de zaak doet, speelt geen rol, ook niet als de uitkomst waar de gever op hoopte inhoudelijk gewoon juist zou zijn.
• Zelf vragen om invloed uit te oefenen — hij neemt het initiatief en vraagt om een voordeel. Ook hier geldt een maximum van negen jaren of een geldboete van de vijfde categorie. Of er daadwerkelijk iets wordt gegeven, is niet nodig; het vragen is genoeg.
• Aannemen om een veroordeling te verkrijgen — is het voordeel bedoeld om in een strafzaak tot een veroordeling te komen, dan loopt het maximum op tot twaalf jaren gevangenisstraf of een geldboete van de vijfde categorie.

- Zelf vragen om een veroordeling te verkrijgen — dezelfde verzwaring geldt wanneer de rechter er zelf om vraagt: ook dan twaalf jaren of een geldboete van de vijfde categorie.

Waarom de veroordelingsvariant het zwaarst is

Bij de eerste twee varianten wordt de beslissing als zodanig te koop aangeboden. Bij de derde en vierde gaat het om iets ergers: een onschuldige kan worden veroordeeld en zijn vrijheid verliezen omdat iemand daarvoor heeft betaald. De wetgever ziet dat als een aanslag op de kern van de strafrechtspleging en trekt het maximum daarom op naar twaalf jaren. Dat de zaak inhoudelijk misschien ook zonder het voordeel op een veroordeling zou zijn uitgelopen, doet aan de strafbaarheid niets af.

Wetende of redelijkerwijs vermoedende

Bij de aanneemvarianten hoeft niet vast te staan dat de rechter zeker wist met welke bedoeling hem iets werd aangeboden. Voldoende is dat hij dat redelijkerwijs moest vermoeden. Van een rechter mag op dat punt veel worden verwacht: hij kent zijn dossiers, hij weet wie er belang bij heeft en hij is bij uitstek in staat om te zien dat een gunst niet zomaar komt. Het voordeel hoeft geen geld te zijn; ook een belofte of een dienst valt eronder.

Om welke zaken het gaat

Het artikel ziet op zaken die de rechter zelf moet beslissen; zit hij in een meervoudige kamer, dan telt hij als een van de beslissers mee. Gaat het om een zaak die bij een ander ligt, dan is dit artikel niet de juiste bepaling. De zaak hoeft nog niet te lopen wanneer het voordeel wordt aangenomen; ook een procedure die nog moet beginnen kan eronder vallen. Het begrip zaak is ruim en omvat naast dagvaardingsprocedures ook zaken die met een verzoekschrift beginnen.

Verhoging en gelijkstelling

Het vijfde lid verhoogt de gevangenisstraf met een derde wanneer het feit ten behoeve van een buitenlandse mogendheid is gepleegd. Artikel 364a Sr stelt bovendien de rechter van een vreemde staat of van een volkenrechtelijke organisatie gelijk met de Nederlandse rechter, zodat ook het omkopen van een buitenlandse of internationale rechter langs deze weg kan worden bestraft.

Afbakening

Artikel 364 Sr gaat over de ontvangende kant. Wie een rechter benadert en het voordeel aanbiedt, is strafbaar op grond van artikel 178 Sr, dat de actieve omkoping van een rechter apart regelt; voor het omkopen van een gewone ambtenaar geldt artikel 177 Sr. Gaat het niet om een rechter maar om een gewone ambtenaar die zich laat betalen, dan is artikel 363 Sr aan de orde, met lagere maxima. Een beloning die pas na de uitspraak wordt gegeven, staat niet in artikel 364 Sr. Omdat een rechter ook ambtenaar is, kan zo'n beloning achteraf wel onder de algemene omkopingsbepalingen voor ambtenaren vallen. Wordt geen voordeel geboden maar wordt de rechter met geweld of bedreiging onder druk gezet, dan komt artikel 179 Sr in beeld, dat het dwingen van een ambtenaar strafbaar stelt.

In de praktijk

Vervolgingen zijn in Nederland uiterst zeldzaam, en dat is niet toevallig: rechters worden voor het leven benoemd, hun zaken worden verdeeld volgens vaste regels en zij moeten nevenfuncties openbaar registreren. Wie meent dat een rechter niet onpartijdig is, hoeft dan ook niet naar het strafrecht te grijpen: het Wetboek van Strafvordering en de andere procesregelingen bieden de mogelijkheid om een rechter te wraken (in strafzaken artikel 512 Sv), en tegen de uitspraak zelf staat in beginsel een rechtsmiddel open.