Artikel 304 Sr: Strafverhoging bij mishandeling in bijzondere gevallen

Artikel 304 Sr bevat geen zelfstandig misdrijf maar een strafverhogingsgrond. Wordt een van de mishandelingsdelicten van de artikelen 300 tot en met 303 Sr gepleegd onder een van de hier genoemde omstandigheden, dan kan de gevangenisstraf met een derde worden verhoogd. De achterliggende gedachte is steeds dezelfde: in deze situaties is het slachtoffer extra kwetsbaar of wordt een bijzondere vertrouwens- of gezagsrelatie geschonden.

De vier gevallen

• Binnen het gezin en de naaste kring — het misdrijf wordt begaan tegen de moeder, de vader tot wie de dader in familierechtelijke betrekking staat, de echtgenoot, de levensgezel, het eigen kind, een kind over wie hij het gezag uitoefent of dat hij als gezinslid verzorgt of opvoedt, of een minderjarige die aan zijn zorg, opleiding of waakzaamheid is toevertrouwd.
• Stelselmatig tegen een minderjarige — het gaat om een patroon van geweld tegen een kind, niet om een enkel incident.
• Tegen een ambtenaar in functie — het slachtoffer is een ambtenaar en het geweld houdt verband met zijn taak: het speelt zich af tijdens zijn werk of vanwege wat hij daarin heeft gedaan. Die taakuitoefening moet rechtmatig zijn geweest. Wie ambtenaar is, wordt ruimer bepaald dan in het ambtenarenrecht: volgens vaste rechtspraak van de Hoge Raad gaat het om iemand die door de overheid is aangesteld in een openbare functie om een deel van de overheidstaak uit te voeren, zoals een politieagent. De dader moet wel hebben geweten dat hij met een ambtenaar in functie te maken had. Of dat zo was, leidt de rechter af uit de omstandigheden van het geval, bijvoorbeeld uit een getoond legitimatiebewijs of uit het optreden van de ambtenaar.

- Toediening van schadelijke stoffen — de dader dient stoffen toe die schadelijk zijn voor het leven of voor de gezondheid. Toedienen omvat meer dan iets aanreiken; ook wie een stof ongemerkt in het lichaam van een ander laat komen, dient toe. Een stof hoeft niet voor iedereen schadelijk te zijn: ook een stof die juist voor dit slachtoffer gevaarlijk is, bijvoorbeeld vanwege een allergie, telt mee.

Wat de gevallen gemeen hebben

De eerste twee gronden zien op geweld binnen relaties waarin iemand juist bescherming en zorg mag verwachten. Dat maakt het feit ernstiger en de gevolgen vaak langduriger, omdat het slachtoffer zich niet eenvoudig aan de situatie kan onttrekken. De derde grond beschermt het functioneren van het openbaar gezag: wie namens de overheid optreedt, moet dat zonder geweld kunnen doen. Het tweede lid stelt daarmee gelijk de persoon die in openbare dienst van een vreemde staat in Nederland zijn functie uitoefent op een door het volkenrecht toegelaten wijze.

De vierde grond ziet op een wijze van handelen die het slachtoffer nauwelijks kan opmerken of afweren en die zich moeilijk laat doseren of overzien. Dat verhoogde en onberekenbare risico rechtvaardigt de zwaardere strafbedreiging.

Hoe de verhoging werkt

De verhoging betreft de gevangenisstraf en bedraagt een derde van het maximum dat op het grondfeit staat. Zij werkt niet automatisch: de omstandigheid moet in de tenlastelegging staan en bewezen worden verklaard. Vervolgens is het aan de rechter of hij binnen de verhoogde ruimte ook daadwerkelijk hoger straft. De verhoging geldt ook voor wie aan het misdrijf heeft deelgenomen zonder het zelf te plegen.

Van belang is verder dat het bij de gezins- en gezagsrelaties gaat om formele en feitelijke banden zoals de wet die omschrijft. De rechter gaat na of die band op het moment van het feit bestond.

In de praktijk

Bij geweld in huiselijke kring is deze bepaling standaard in beeld. Slachtoffers kunnen aangifte doen bij de politie; daarnaast bestaan er landelijke meldpunten voor huiselijk geweld en kindermishandeling waar ook anoniem advies kan worden gevraagd. Naast de strafzaak kunnen bestuursrechtelijke maatregelen worden getroffen die de pleger tijdelijk uit huis houden.

Voor verdachten betekent de bepaling dat de strafmaat aanzienlijk kan oplopen zonder dat het bewezen feit zelf verandert. Op de zitting is het dus zinvol apart in te gaan op de vraag of de gestelde omstandigheid daadwerkelijk aanwezig was. De verdachte kan zich vanaf het allereerste politieverhoor laten bijstaan door een advocaat.