Artikel 115 Sr: Aanslag op een buitenlands staatshoofd

Nederland ontvangt regelmatig buitenlandse staatshoofden, en internationale betrekkingen kunnen alleen bestaan als andere landen erop mogen vertrouwen dat hun leiders hier veilig zijn. Deze bepaling geeft daaraan invulling: strafbaar is de aanslag op het leven of de vrijheid van het hoofd van een bevriende staat. Volgens het eerste lid kan de rechter daarvoor ten hoogste vijftien jaar gevangenisstraf opleggen, of in plaats daarvan een geldboete van de vijfde categorie.

Aanslag en bevriende staat

Twee begrippen worden elders in het wetboek ingevuld, en beide zijn ruimer dan zij op het eerste gezicht lijken.

• Aanslag. Volgens artikel 79 Sr bestaat die zodra het voornemen zich openbaart door een begin van uitvoering in de zin van artikel 45 Sr. Het misdrijf is dus voltooid in het stadium dat bij gewone delicten poging heet.
• Bevriende staat. Artikel 87a Sr omschrijft dat als een buitenlandse mogendheid waarmee Nederland niet in een gewapend conflict is gewikkeld. Dat is een ruime omschrijving: vrijwel elk land valt eronder, ongeacht de aard van de betrekkingen.
• Het beschermde belang. Het leven of de vrijheid van dat staatshoofd; ook vrijheidsberoving valt dus onder de bepaling.

- Opzet. De dader moet hebben geweten dat zijn slachtoffer het staatshoofd van een bevriende staat was, en zijn daad moet juist daarop gericht zijn geweest; ook voorwaardelijk opzet is genoeg.

De verzwaring in het tweede lid

Heeft de aanslag op het leven de dood tot gevolg, of is zij met voorbedachten rade ondernomen, dan kan levenslange gevangenisstraf of tijdelijke gevangenisstraf van ten hoogste dertig jaren worden opgelegd, of een geldboete van de vijfde categorie. Voor het dodelijke gevolg is geen opzet vereist: het is voldoende dat de dood uit de aanslag is voortgevloeid. Voorbedachte rade houdt in dat de dader gelegenheid heeft gehad na te denken over zijn besluit en de gevolgen daarvan; hij handelde na kalm beraad en niet in een opwelling. De rechter kijkt daarvoor naar de tijd tussen besluit en uitvoering en naar wat de dader in die tijd deed.

Waarom een eigen bepaling

Doding en vrijheidsberoving zijn al strafbaar in het gewone strafrecht. Wat deze bepaling toevoegt, is de bescherming van het internationale verkeer. Een aanslag op een buitenlands staatshoofd op Nederlands grondgebied schaadt niet alleen het slachtoffer maar ook de betrekkingen met dat land en de mogelijkheid om als gastland te functioneren. Dezelfde gedachte ligt onder artikel 116 Sr, dat geweld tegen zo'n staatshoofd strafbaar stelt, en onder artikel 117 Sr voor internationaal beschermde personen.

Terrorisme en samenspanning

Wordt het feit van het eerste lid begaan met een terroristisch oogmerk als bedoeld in artikel 83a Sr, dan geldt artikel 120a Sr. Omdat op dat feit vijftien jaren staat, kan dan levenslange gevangenisstraf of tijdelijke gevangenisstraf van ten hoogste dertig jaren worden opgelegd. Artikel 120b Sr stelt de samenspanning tot dit misdrijf met zo'n oogmerk zelfstandig strafbaar en verklaart de voorbereidingsvarianten van artikel 96 Sr, tweede lid, van overeenkomstige toepassing. Bij een veroordeling kan de rechter op grond van artikel 120 Sr bepaalde rechten uit artikel 28 Sr ontnemen.

In de praktijk

Rond staatsbezoeken worden zware beveiligingsmaatregelen genomen, en verstoringen daarvan worden meestal langs de gewone weg afgedaan: verstoring van de openbare orde, het negeren van een gebied dat is afgezet of bedreiging. Voor dit artikel is een begin van uitvoering nodig, gericht op het leven of de vrijheid van het staatshoofd. Demonstreren tegen een buitenlands regime blijft toegestaan en wordt beschermd door de vrijheid van meningsuiting en het recht om te betogen; wie een demonstratie organiseert, stemt de kaders het beste vooraf af met de gemeente en de politie.