Artikel 357 Sr: Weigering van militaire bijstand aan het burgerlijk gezag

In Nederland staat het leger onder het gezag van het burgerlijk bestuur. Artikel 357 Sr zet daar een strafbepaling achter: een militaire bevelhebber die op een wettige vordering van het bevoegde burgerlijk gezag zijn eenheid niet inzet, is strafbaar. Het artikel beschermt dus niet zozeer de openbare orde zelf, maar het beginsel dat de gewapende macht in eigen land een uitvoerende rol heeft en geen zelfstandige politieke rol.

De bestanddelen

• De bevelhebber van de gewapende macht — de bepaling richt zich op degene die feitelijk over de inzet van de eenheid beslist. Wie geen bevel voert, kan dit feit niet plegen; hij kan hooguit als deelnemer in beeld komen.
• Een wettige vordering van het bevoegde burgerlijk gezag — dit is de kern. De vordering moet komen van een gezagsdrager die daartoe bevoegd is en moet berusten op een wettelijke grondslag. Is de vordering onbevoegd gedaan of mist zij een grondslag, dan is er geen wettige vordering en blijft strafbaarheid uit.
• Weigeren of opzettelijk nalaten — weigeren is het uitdrukkelijk afwijzen, nalaten het niets doen. Bij nalaten eist de wet opzet, zodat een bevelhebber die de vordering door een communicatiestoring niet heeft ontvangen buiten schot blijft.

- De macht aanwenden — de gevraagde inzet moet ook mogelijk zijn. Wie zijn eenheid niet kan inzetten omdat die elders rechtmatig is ingezet, weigert niet in de zin van dit artikel.

De straf

Wie hieraan schuldig wordt bevonden, kan ten hoogste drie jaren gevangenisstraf krijgen of een geldboete van de vierde categorie. Een geldboetecategorie is een wettelijke schaal met een maximumbedrag waarbinnen de rechter de hoogte vaststelt aan de hand van de ernst van het feit en de draagkracht van de veroordeelde.

De keerzijde: artikel 358 Sr

Artikel 357 Sr en artikel 358 Sr zijn elkaars spiegelbeeld. Artikel 357 Sr straft de militair die de wettige vordering van het bestuur naast zich neerlegt; artikel 358 Sr straft de ambtenaar die het omgekeerde doet en juist de gewapende macht inroept tégen de uitvoering van wetten, wettige bevelen of rechterlijke beslissingen. Samen bewaken zij de scheiding tussen burgerlijk en militair gezag van twee kanten. Dat artikel 358 Sr aanzienlijk zwaarder wordt bestraft, laat zien dat de wetgever het actief inzetten van militaire middelen tegen de rechtsorde als het ernstiger gevaar ziet.

Verhouding tot het militaire tuchtrecht

Voor militairen bestaat naast het gewone strafrecht een eigen stelsel van militair straf- en tuchtrecht, met eigen bepalingen over het weigeren van een dienstbevel. Artikel 357 Sr staat daar los van en ziet specifiek op de verhouding tot het burgerlijk gezag. Een weigering kan daardoor tegelijk een tuchtrechtelijke en een strafrechtelijke kant hebben.

In de praktijk

Vervolging op grond van dit artikel komt vrijwel niet voor. De betekenis van de bepaling ligt in wat zij vastlegt: een bevelhebber mag de rechtmatigheid van een vordering niet beoordelen naar politieke wenselijkheid. Wel mag hij toetsen of de vordering van een bevoegd gezag komt en of zij een wettelijke grondslag heeft; juist daar zal de discussie in een denkbeeldige zaak over gaan. Een bevelhebber die twijfelt, doet er verstandig aan de vordering en zijn reactie schriftelijk vast te leggen en juridisch advies in te winnen.