Artikel 90novies Sr: De geweldsinstructie van ambtenaren

Ambtenaren die geweld mogen gebruiken, doen dat niet naar eigen inzicht. Voor hen gelden voorschriften over de vraag wanneer geweld is toegestaan, welk middel mag worden ingezet en hoe daarover verantwoording wordt afgelegd. Het wetboek vat die voorschriften samen onder de term geweldsinstructie. Deze bepaling zegt welke regels daaronder vallen en stelt daar in twee situaties andere regels mee gelijk.

Wat wel en niet onder de instructie valt

Het eerste lid ziet op algemeen verbindende voorschriften die bij of krachtens de Politiewet 2012 en de Wet op de bijzondere opsporingsdiensten zijn gegeven en die instructies aan de ambtenaar bevatten over het gebruik van geweld. Twee dingen zijn daaraan belangrijk. Het moet gaan om regelgeving, niet om een losse mondelinge opdracht of een interne werkafspraak. En de regels moeten zich richten tot de ambtenaar zelf: het zijn gedragsnormen voor degene die het geweld toepast.

Een bevel van een meerdere is dus iets anders dan de geweldsinstructie. Voor de gehoorzaamheid aan zo'n bevel geeft artikel 43 Sr een eigen regeling, met een eigen maatstaf.

Twee gelijkstellingen

Het tweede en derde lid rekken het begrip op zodat het ook past bij grensoverschrijdend optreden.

• Nederlandse ambtenaren in het buitenland. Oefent een ambtenaar zijn functie uit in een ander land, op een manier die het volkenrecht toelaat, dan gelden de daar geldende geweldsvoorschriften als zijn geweldsinstructie.
• Buitenlandse ambtenaren hier. Voor iemand in openbare dienst van een vreemde staat die in Nederland volkenrechtelijk toegelaten optreedt, tellen de voorschriften die tot hem zijn gericht.

- De reden. Politiesamenwerking houdt niet op bij de grens; zonder deze gelijkstellingen zou onduidelijk zijn aan welke norm het optreden wordt getoetst.

Waarom de omschrijving ertoe doet

De geweldsinstructie is de maatstaf waaraan het handelen van de ambtenaar wordt afgemeten, en dat werkt twee kanten op. Artikel 42 Sr bepaalt dat de ambtenaar die in de rechtmatige uitoefening van zijn taak en in overeenstemming met zijn geweldsinstructie geweld gebruikt, niet strafbaar is; wie zich aan de regels houdt, is dus beschermd. Omgekeerd stelt artikel 372 Sr strafbaar dat het aan de schuld van de bevoegde ambtenaar te wijten is dat hij zijn geweldsinstructie schendt. In beide gevallen moet vaststaan welke voorschriften precies de instructie vormen, en dat is wat deze bepaling regelt.

In de praktijk

Vindt u dat een ambtenaar te veel geweld tegen u heeft gebruikt, dan zijn er twee wegen die naast elkaar kunnen lopen. U kunt een klacht indienen bij de organisatie waar de ambtenaar werkt, en u kunt aangifte doen; in dat laatste geval beslist de officier van justitie over vervolging en doet een daarvoor aangewezen dienst het onderzoek. Leg zo snel mogelijk vast wat er is gebeurd: laat letsel medisch vaststellen, noteer tijdstip en plaats, en bewaar namen van getuigen en eventuele beelden. Laat u bijstaan door een advocaat, zeker als u zelf ook als verdachte bent aangemerkt.