Artikel 296 Sr: Afbreking van zwangerschap buiten de wettelijke kaders

Artikel 296 Sr stelt strafbaar dat iemand een vrouw een behandeling geeft terwijl hij weet of redelijkerwijs moet vermoeden dat daardoor een zwangerschap kan worden afgebroken. Het artikel vormt samen met het vijfde lid de strafrechtelijke basis van de Nederlandse abortusregeling: het uitgangspunt is strafbaarheid, met een uitzondering voor de zorgvuldig geregelde medische praktijk.

De bestanddelen van het eerste lid

• Een behandeling geven aan een vrouw — het gaat om een handelen dat op haar lichaam is gericht. Wat de behandeling precies inhoudt, laat de wet open. Strafbaar is degene die de behandeling verricht; de vrouw die zelf haar zwangerschap afbreekt, valt buiten deze omschrijving.
• Weten of redelijkerwijs moeten vermoeden — er hoeft geen zekerheid te zijn dat een zwangerschap wordt afgebroken, en de wettekst vraagt zelfs niet uitdrukkelijk dat er een zwangerschap bestond. Voldoende is dat de dader wist of had moeten begrijpen dat dit gevolg kon intreden.

Dat tweede bestanddeel is opvallend ruim: het schulddeel ('redelijkerwijs moet vermoeden') maakt dat ook wie zich willens en wetens van de dingen afkeert onder de bepaling valt.

De zwaardere gevallen

De volgende leden verhogen de strafbedreiging naarmate de gevolgen ernstiger zijn of de vrouw geen zeggenschap had. Het tweede lid ziet op het geval dat het feit de dood van de vrouw tot gevolg heeft. Het derde lid ziet op het feit dat is begaan zonder haar toestemming. Het vierde lid combineert beide: geen toestemming en de dood van de vrouw.

Voor de zwaardere straf bij overlijden hoeft de dader de dood van de vrouw niet te hebben gewild of voorzien; het gaat erom of haar overlijden redelijkerwijs als gevolg van de behandeling kan worden gezien. Van toestemming is alleen sprake als de vrouw wist wat de behandeling inhield en waartoe die kon leiden. Is haar bijvoorbeeld voorgehouden dat een middel voor iets heel anders dient, dan is er geen toestemming.

Het ontbreken van toestemming weegt in deze reeks zwaar, en terecht: dan is niet alleen een medische ingreep buiten de kaders verricht, maar is ook de lichamelijke integriteit en de zelfbeschikking van de vrouw geschonden.

De uitzondering voor de arts

Het vijfde lid haalt de gewone medische praktijk uit de strafbaarheid. Niet strafbaar is de behandeling die wordt verricht door een arts in een ziekenhuis of kliniek waar dat volgens de Wet afbreking zwangerschap is toegestaan, en de medicamenteuze afbreking door een huisarts die daarbij binnen diezelfde wet blijft. De voorwaarden, de zorgvuldigheidseisen en het toezicht staan dus niet in het Wetboek van Strafrecht maar in die aparte wet.

Wordt buiten die kaders gehandeld, dan herleeft de strafbaarheid van het eerste lid. De uitzondering geldt bovendien alleen voor het feit van het eerste lid; zij dekt niet het handelen zonder toestemming van de vrouw.

De straffen

De wettekst noemt voor het eerste lid gevangenisstraf van ten hoogste vier jaar en zes maanden of een geldboete van de vierde categorie. Heeft het feit de dood van de vrouw tot gevolg, dan geldt ten hoogste zes jaren of een geldboete van de vierde categorie. Zonder haar toestemming loopt het maximum op tot twaalf jaren of een geldboete van de vijfde categorie, en bij beide omstandigheden samen tot vijftien jaren of een geldboete van de vijfde categorie.

Afbakening

Het artikel gaat pas werken zodra de bevruchte eicel zich in de baarmoeder heeft ingenesteld; eerder is er in juridische zin geen zwangerschap. Wat de innesteling verhindert, valt daarom niet onder deze bepaling.

Aan de andere kant is de bepaling begrensd door de levensvatbaarheid van de vrucht. Volgens artikel 82a Sr geldt het doden van een vrucht die naar redelijkerwijs verwacht mag worden in staat is buiten het moederlichaam in leven te blijven, als het van het leven beroven van een ander. Dan gelden de bepalingen over doodslag en moord, en biedt het vijfde lid geen bescherming.

In de praktijk

Vervolgingen op grond van dit artikel zijn zeldzaam, juist omdat de reguliere zorg onder de uitzondering van het vijfde lid valt. Waar het artikel wel in beeld komt, gaat het meestal om handelen buiten de zorg om of om een ingreep waarbij de vrouw niet vrij heeft kunnen beslissen.

Vrouwen die met een ongewenste zwangerschap te maken krijgen, kunnen terecht bij hun huisarts of bij een abortuskliniek; die weg valt volledig binnen de wettelijke uitzondering. Wie onder druk wordt gezet om een zwangerschap te beëindigen of juist voort te zetten, kan dat bespreken met een arts en kan aangifte doen; dwang kan afhankelijk van de omstandigheden ook zelfstandig een strafbaar feit opleveren.