Artikel 122 Sr: Samenspanning tot geweld tegen de Staten-Generaal

Deze bepaling grijpt in voordat er iets is gebeurd. Strafbaar is niet het geweld zelf, maar de afspraak om het misdrijf van artikel 121 Sr te plegen: met geweld of met bedreiging daarvan een vergadering van de Eerste of Tweede Kamer uiteenjagen, die vergadering tot een besluit dwingen, of een lid of een minister beletten daar vrij zijn werk te doen. Wie zo'n afspraak maakt, riskeert gevangenisstraf van ten hoogste tien jaren of een geldboete van de vijfde categorie, ook als het bij het plan blijft.

Wat samenspanning is

Samenspanning is in artikel 80 Sr omschreven: zij bestaat zodra twee of meer mensen zijn overeengekomen het misdrijf te plegen. Er hoeft geen begin van uitvoering te zijn, geen wapen te zijn gekocht en geen datum te zijn geprikt. Het strafbare feit is voltooid op het moment dat de wilsovereenstemming er is. Wie zich daarna bedenkt en van de afspraak afziet, is daarmee volgens vaste rechtspraak van de Hoge Raad niet van strafbaarheid af: de herroeping komt te laat. Het maakt ook niet uit wie het feit uiteindelijk zou uitvoeren: wie afspreekt dat een ander het werk doet, spant evengoed samen.

Die drempel is lager dan bij poging, maar hij is niet leeg. De afspraak moet gaan over dit concrete misdrijf en over het plegen daarvan, en de betrokkenen moeten het ook echt menen. Boze taal over de politiek, een radicale opvatting of een grimmige groepschat is geen samenspanning zolang niet vaststaat dat twee of meer mensen daadwerkelijk met elkaar hebben afgesproken het feit te begaan. Wie het alleen doet, kan niet samenspannen; er zijn minimaal twee personen nodig.

Waarom de wetgever zo vroeg ingrijpt

De Staten-Generaal zijn de plaats waar de democratische besluitvorming plaatsvindt. Slaagt geweld daar in zijn doel, dan is de schade aan de rechtsstaat niet meer te herstellen door achteraf te straffen. Daarom schuift de wetgever de strafbaarheid naar voren, naar het moment waarop het plan wordt gesmeed. Bij verreweg de meeste misdrijven is dat niet zo: daar begint de strafbaarheid pas bij de voorbereiding of de poging van de artikelen 46 en 45 Sr.

De verwijzing naar artikel 96 Sr

Het tweede lid verklaart artikel 96 Sr, tweede lid, van overeenkomstige toepassing. Daar staat een reeks gedragingen in de voorbereidende sfeer die zelfstandig strafbaar zijn, zoals pogingen om een ander tot het misdrijf te bewegen of het zich verschaffen van middelen of inlichtingen met dat doel. Doordat die regeling meeloopt, kan ook worden opgetreden tegen iemand die nog geen afspraak heeft gesloten maar wel al gerichte stappen zet.

De straf

De wettekst noemt gevangenisstraf van ten hoogste tien jaren of een geldboete van de vijfde categorie. Een geldboetecategorie is een wettelijk vastgelegde bovengrens; welke bedragen bij de categorieën horen staat in artikel 23 Sr en wordt periodiek bijgesteld. Het genoemde maximum is een plafond, geen richtlijn: de rechter bepaalt de straf aan de hand van de ernst van het plan, de rol van de verdachte en zijn persoon.

Afbakening

• Artikel 121 Sr. Dat is het voltooide misdrijf: het geweld tegen de vergadering zelf. Wie meedoet aan de uitvoering, wordt daarvoor vervolgd en niet meer voor de afspraak vooraf.
• Artikel 121a Sr. Dezelfde bescherming voor een vergadering van een kamercommissie.

- De artikelen 123 en 124 Sr. Vergelijkbare bepalingen voor provinciale staten en de gemeenteraad. Deze vroege strafbaarheid geldt alleen voor het misdrijf van artikel 121 Sr: de samenspanning is niet apart strafbaar gesteld voor een kamercommissie, voor provinciale staten of voor de gemeenteraad.

In de praktijk

Het bewijs draait bijna altijd om communicatie: berichten, opnamen, verklaringen van betrokkenen. De centrale vraag in zo'n zaak is of er werkelijk een gezamenlijk besluit is genomen, of dat er vooral is gepraat. Dat onderscheid is juridisch beslissend en het is precies waar de verdediging zich op richt. Wie als verdachte wordt gehoord over een dergelijk feit, doet er verstandig aan meteen een advocaat te vragen; bij verdenking van dit misdrijf is voorlopige hechtenis mogelijk.