Artikel 178 Sr: Omkoping van een rechter

Artikel 178 Sr stelt strafbaar dat iemand een rechter iets van waarde aanbiedt om diens beslissing in een zaak te sturen. Het gaat om de aanbieder, niet om de rechter zelf; die valt onder artikel 364 Sr. Waar artikel 177 Sr de omkoping van een ambtenaar in het algemeen strafbaar stelt, is deze bepaling apart geschreven omdat een onafhankelijke en onpartijdige rechter de kern van de rechtsstaat vormt. Dat verklaart ook de hogere strafmaxima.

De bestanddelen

• Een rechter — naast rechters bij de gewone gerechten worden op grond van artikel 84 Sr ook scheidsrechters en degenen die administratieve rechtsmacht uitoefenen hieronder begrepen. Artikel 178a Sr stelt de rechter van een vreemde staat of van een volkenrechtelijke organisatie gelijk.
• Een gift, belofte of dienst — elk voordeel telt: geld, goederen, een toezegging voor later of het kosteloos verrichten van werk.
• Doen, verlenen of aanbieden — het aanbod is genoeg. De rechter hoeft niets te hebben aangenomen en zijn beslissing hoeft niet te zijn beinvloed.
• Het oogmerk van beinvloeding — de aanbieder moet erop uit zijn de uitkomst van een zaak te sturen die aan het oordeel van deze rechter is onderworpen. Zonder dat doelbewuste streven blijft artikel 178 Sr buiten beeld.

Het oogmerk is de scherpste opzetvorm: het beinvloeden van de beslissing moet het doel van de aanbieder zijn geweest. Dat het aanbod ook een andere reden kan hebben gehad, staat aan bewezenverklaring niet in de weg, zolang de beinvloeding werkelijk werd nagestreefd. Het maakt niet uit of de gewenste uitkomst op zichzelf juist zou zijn: ook wie betaalt voor een beslissing die de rechter toch al had genomen, tast de onpartijdigheid aan.

De straf

Het eerste lid noemt gevangenisstraf van ten hoogste negen jaren of een geldboete van de vijfde categorie. Is het aanbod gedaan met het oogmerk een veroordeling in een strafzaak te bewerkstelligen, dan gaat het maximum volgens het tweede lid naar twaalf jaren. Die verzwaring past bij het risico van deze vorm: het gevaar dat iemand ten onrechte wordt veroordeeld en zijn vrijheid verliest.

Daarnaast kent het artikel bijkomende straffen. Wie het feit in zijn beroep pleegt, kan van de uitoefening van dat beroep worden ontzet. Ook de rechten uit artikel 28 Sr, eerste lid, onder 1°, 2° en 4°, kunnen worden ontnomen, zoals het bekleden van ambten en het optreden als raadsman. Is het feit gepleegd ten behoeve van een buitenlandse mogendheid, dan wordt het maximum van de gevangenisstraf met een derde verhoogd.

Afbakening

Artikel 177 Sr blijft van toepassing wanneer het voordeel aan een gewone ambtenaar wordt aangeboden en niet aan een rechter. Artikel 364 Sr straft de rechter die een voordeel aanneemt of daar zelf om vraagt. Wordt de rechter niet met geld benaderd maar met geweld of bedreiging bewerkt, dan komen andere bepalingen in beeld, zoals artikel 179 Sr wanneer een ambtenaar tot een handeling wordt gedwongen, of artikel 285 Sr bij bedreiging.

Een voorbeeld: een procespartij laat via een tussenpersoon aan de behandelend rechter weten dat er een aanzienlijk bedrag klaarligt als de zaak in zijn voordeel wordt beslist. De rechter meldt dit direct en doet aangifte. Voor de strafbaarheid van de aanbieder maakt dat geen verschil; het aanbod met dat oogmerk voltooit het misdrijf.

In de praktijk

Zaken op grond van artikel 178 Sr zijn zeldzaam en trekken veel aandacht. Rechters zijn gebonden aan regels over nevenfuncties, giften en verschoning, en melden benaderingen doorgaans meteen. Wie meent dat een rechter niet onpartijdig is, heeft daarvoor een gewone weg: een wrakingsverzoek in de lopende procedure. Zelf contact zoeken met de rechter buiten de zitting om is niet alleen zinloos, maar kan snel de grens van dit artikel raken.