Artikel 139a Sr: Afluisteren van gesprekken in een woning

In een woning of andere besloten ruimte moet je vrijuit kunnen praten. Deze bepaling beschermt dat. Strafbaar is wie met een technisch hulpmiddel opzettelijk een gesprek afluistert dat in een woning, besloten lokaal of erf wordt gevoerd, terwijl geen deelnemer aan dat gesprek hem daartoe opdracht gaf. Hetzelfde geldt voor het opnemen van zo'n gesprek door iemand die er zelf niet aan deelneemt en die daarvoor evenmin opdracht van een deelnemer heeft. Het maximum is zes maanden gevangenisstraf of een geldboete van de vierde categorie.

De sleutel: bent u deelnemer of niet

Het Nederlandse recht kiest hier een duidelijke lijn. Wie zelf aan een gesprek meedoet, mag dat gesprek opnemen, ook zonder dat de anderen dat weten. Wie er niet aan meedoet, mag dat niet, tenzij een deelnemer hem die opdracht heeft gegeven. Daarmee ligt de grens niet bij de heimelijkheid maar bij de vraag of iemand bij het gesprek hoort. Dat betekent overigens niet dat een deelnemer met zo'n opname alles mag doen: het openbaar maken ervan kan afzonderlijk onrechtmatig zijn.

De bestanddelen

• Een technisch hulpmiddel. Een microfoon, een recorder, een telefoon of vergelijkbare apparatuur. Meeluisteren met het blote oor valt er niet onder.
• Een gesprek in een woning, besloten lokaal of erf. Dezelfde besloten plaatsen die artikel 138 Sr beschermt. Voor gesprekken elders geldt artikel 139b Sr.
• Opzettelijk. Het afluisteren of opnemen moet gewild zijn.

- Anders dan in opdracht van een deelnemer. Deze zinsnede bepaalt wie wel en niet strafbaar is.

De uitzonderingen van het tweede lid

De bepaling geldt niet voor het opnemen van gegevens die via telecommunicatie of door een computersysteem worden verwerkt of overgedragen; daarvoor bestaat artikel 139c Sr. Zij geldt evenmin voor opnameapparatuur die is aangebracht op gezag van degene die de woning, het lokaal of het erf in gebruik heeft, mits die apparatuur niet heimelijk aanwezig is: iedereen kan haar zien, of haar aanwezigheid is vooraf duidelijk bekendgemaakt. Wie zo'n installatie kennelijk misbruikt, kan zich niet op deze uitzondering beroepen. Ten slotte blijft de bepaling buiten toepassing bij handelingen ter uitvoering van de Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten 2017.

Wat opnamen waard zijn als bewijs

Een opname die in strijd met dit artikel is gemaakt, is niet zonder meer onbruikbaar in een procedure. De rechter weegt het belang van waarheidsvinding tegen de inbreuk op de persoonlijke levenssfeer. Wel loopt degene die de opname maakte het risico zelf vervolgd te worden en kan hij civielrechtelijk worden aangesproken. Het is dus zelden verstandig om op eigen houtje afluisterapparatuur te gebruiken om iets te bewijzen.

In de praktijk

Wie vermoedt dat er in zijn huis wordt meegeluisterd, kan aangifte doen bij de politie; laat apparatuur die u aantreft zoveel mogelijk onaangeroerd, want vingersporen en aankoopgegevens leiden vaak naar de dader. Dit soort zaken speelt geregeld in de sfeer van relatiebeëindiging en burenconflicten. Naast het strafrecht bestaat de weg naar de civiele rechter, die kan bevelen dat de apparatuur wordt verwijderd en de opnamen worden vernietigd.