Artikel 94 Sr: Aanslag tegen de grondwettige regeringsvorm

Deze bepaling beschermt de staatsinrichting zelf. Strafbaar is de aanslag die is ondernomen met het doel de regeringsvorm zoals de Grondwet die vastlegt, of de volgorde waarin de troon overgaat, te vernietigen of op een andere dan de wettelijke manier te veranderen. Kortweg: het strafrecht keert zich hier tegen de staatsgreep. Niet het resultaat is beslissend, maar het begin van de uitvoering met dat doel voor ogen.

De bestanddelen

Drie elementen dragen dit misdrijf, en zij moeten alle drie zijn bewezen.

• Aanslag. Artikel 79 Sr bepaalt dat daarvan sprake is zodra het voornemen zich openbaart door een begin van uitvoering in de zin van artikel 45 Sr. Het misdrijf is dus al voltooid in het stadium dat bij gewone delicten poging heet.
• Het beschermde belang. De grondwettige regeringsvorm, dat wil zeggen de manier waarop het bestuur van het land volgens de Grondwet is ingericht, en daarnaast de orde van troonopvolging.

- Het oogmerk. De dader moet erop gericht zijn geweest die orde te vernietigen of op onwettige wijze te veranderen.

Wat het artikel niet verbiedt

De Grondwet mag worden gewijzigd, en pleiten voor een republiek, voor een ander kiesstelsel of voor een andere troonopvolging is toegestaan. Het woord onwettig is hier het scharnier: strafbaar is niet het willen veranderen, maar het willen doorbreken van de weg die de wet voor verandering voorschrijft. Kritiek, demonstraties, publicaties en partijvorming vallen daarom buiten deze bepaling, ook als zij radicaal van toon zijn. Pas wie feitelijk begint met het langs andere weg afdwingen van die verandering, komt in beeld.

De straf

De wet noemt levenslange gevangenisstraf of tijdelijke gevangenisstraf van ten hoogste dertig jaren, of een geldboete van de vijfde categorie. Dat is dezelfde bedreiging als bij de aanslag tegen het staatshoofd en tegen het voortbestaan van het Rijk. Bij een veroordeling kan de rechter op grond van artikel 106 Sr bovendien bepaalde rechten ontnemen, waaronder het recht om te kiezen en gekozen te worden. Die bijkomende straf sluit aan bij de aard van het feit: wie de staatsorde met geweld wil doorbreken, kan het recht verliezen om aan die orde deel te nemen.

Afbakening

Artikel 92 Sr beschermt de persoon van de Koning, artikel 93 Sr de zelfstandigheid en het grondgebied van het Rijk. Waar geweld wordt gebruikt tegen een vergaderend regeringsorgaan gelden de artikelen 95 en 95a Sr, en tegen de Staten-Generaal artikel 121 Sr. Afspraken maken om een van deze misdrijven te plegen, en een reeks daarmee verbonden voorbereidende gedragingen, zijn afzonderlijk strafbaar gesteld in artikel 96 Sr. Wordt een van deze feiten begaan met een terroristisch oogmerk, dan geldt het als terroristisch misdrijf volgens artikel 83 Sr.

In de praktijk

Toepassing van dit artikel is uitzonderlijk. Voor de dagelijkse praktijk is vooral van belang hoe scherp de grens ligt tussen politiek protest en strafbaar handelen. Verstoring van een bijeenkomst, het binnendringen van een gebouw of geweld tegen politie wordt in de regel afgedaan met de gewone bepalingen daarover, niet met dit artikel. Wie in een onderzoek naar deze categorie terechtkomt, krijgt te maken met zware verdenkingen en ruime opsporingsbevoegdheden; schakel dan meteen een advocaat in en maak gebruik van het recht om te zwijgen totdat u die hebt gesproken.