Artikel 43a Sr: Strafverhoging bij herhaling van een soortgelijk misdrijf

Wie kort na een veroordeling opnieuw een vergelijkbaar misdrijf pleegt, laat zien dat de eerdere reactie geen effect had. Dit artikel verbindt daaraan een gevolg voor het wettelijke strafmaximum: de tijdelijke gevangenisstraf of hechtenis die op het nieuwe misdrijf staat, kan met een derde worden verhoogd. Het gaat om een verhoging van het maximum, niet om een verplichte hogere straf.

De voorwaarden

• Een eerdere veroordeling tot gevangenisstraf. Die veroordeling moet onherroepelijk zijn geworden, dus definitief. Ook een gevangenisstraf die geheel of voor een deel voorwaardelijk werd opgelegd, telt hier mee.
• Voor een soortgelijk misdrijf. Het nieuwe feit moet van dezelfde soort zijn als het oude. Artikel 43b Sr geeft daarvoor een uitwerking met groepen misdrijven die in elk geval als soortgelijk gelden.

- Binnen vijf jaar. De termijn begint op het moment dat de eerdere veroordeling definitief werd. Het nieuwe misdrijf moet na dat moment zijn gepleegd, en toen mogen er nog geen vijf jaren voorbij zijn geweest. Liggen beide feiten vóór de eerste uitspraak, dan gaat het niet om herhaling; de wet behandelt die situatie als samenloop, met een eigen regeling.

De termijn en de verlenging

De termijn van vijf jaar wordt verlengd met de tijd waarin de veroordeelde rechtens zijn vrijheid is ontnomen. Die regel is logisch: wie vastzit, heeft nauwelijks gelegenheid om buiten opnieuw de fout in te gaan, en zonder verlenging zou een lange detentie de recidiveregeling uithollen. De periode van detentie telt dus niet mee bij het opvullen van de vijf jaar.

Wat de verhoging betekent

De verhoging met een derde raakt het wettelijke maximum van de vrijheidsstraf voor het nieuwe feit. De rechter krijgt daarmee meer ruimte, maar hij is niet verplicht die te gebruiken; hij bepaalt de straf nog steeds aan de hand van de ernst van het feit en de persoon van de dader. De wet noemt daarbij uitdrukkelijk dat artikel 10 Sr onverkort geldt: de absolute bovengrenzen voor de tijdelijke gevangenisstraf blijven staan, ook na verhoging.

Voor de geldboete geeft dit artikel geen verhoging. Het spreekt alleen over de tijdelijke gevangenisstraf en de hechtenis.

Verhouding tot andere gevolgen van herhaling

Herhaling werkt op meer plaatsen door. Artikel 22b Sr sluit een kale taakstraf uit wanneer iemand kort daarvoor al een taakstraf voor een soortgelijk misdrijf heeft ondergaan. Bij een langdurig patroon van misdrijven kan de maatregel van artikel 38m Sr in beeld komen. En bij hechtenis werkt de verhoging door in de bijzondere bovengrens van artikel 18 Sr. Dit artikel is dus één schakel in een breder stelsel.

Een voorbeeld

Iemand wordt onherroepelijk veroordeeld tot gevangenisstraf wegens diefstal. Drie jaar later pleegt hij opnieuw een diefstal. Omdat beide feiten tot dezelfde groep behoren en de termijn nog loopt, kan het maximum voor het nieuwe feit met een derde worden verhoogd. Zat hij in die tussenliggende periode een jaar vast, dan schuift het einde van de termijn met dat jaar op.

In de praktijk

Wil het openbaar ministerie van de verhoging gebruikmaken, dan moet het de eerdere veroordeling uitdrukkelijk opnemen in wat het de verdachte verwijt; de hogere strafruimte ontstaat pas als de rechter dat onderdeel bewezen acht. Meestal blijkt de eerdere veroordeling uit de justitiële documentatie, het strafblad. Voor de verdediging loont het om die gegevens zorgvuldig na te lopen: wanneer werd de eerdere veroordeling onherroepelijk, ging het om gevangenisstraf, en gaat het werkelijk om een soortgelijk misdrijf? Klopt een van die punten niet, dan mist de verhoging haar grondslag. Voor de verdachte is vooral van belang dat een verhoogd maximum niet hetzelfde is als een hogere straf: wat er uiteindelijk wordt opgelegd, blijft een afweging van de rechter waarop persoonlijke omstandigheden invloed hebben.